„Þetta verður síðasta tækifærið til þess að leiða landið aftur á braut lýðræðis“, segir Mladen Zivanovic, viðmælandi Heimskviða, um komandi þingkosningar í Serbíu. Kosningunum er lýst sem þjóðaratkvæðagreiðslu milli mannsins sem nýverið sagði af sér sem forseti og vill núna verða forsætisráðherra og svo fjöldahreyfingar stúdenta sem hefur teflt fram sínum lista.
Eftir harmleikinn í borginni Novi Sad þann fyrsta nóvember 2024 burtust út mikil mótmæli. Þá létust 16 manns þegar þak á útisvæði við aðallestarstöðina í borginni hrundi. Sextán fórust, yngstu fórnarlömbin voru systurnar Sara, sex ára, og Valentina, tíu ára. Þær biðu með afa sínum eftir lest.
Mótmælin sem fylgdu eru þau mestu í sögu landsins. Í marga mánuði kom fólk saman um land allt, stundum hundruð þúsunda í einu.
Mótmælendur skelltu skuldinni á kerfislæga spillingu og skort á sérfræðieftirliti. Það var nýbúið að gera lestarstöðina upp, endurbæturnar voru styrktar af kínverska þróunarverkefninu Belti og braut.
Það varð ljóst frekar fljótt að mótmælin sneru í raun að stjórnvöldum og kerfinu, hvort það væri yfirhöfuð mögulegt að draga einhvern raunverulega til ábyrgðar.
„Við höfum beðið eftir þessum þingkosningum í tvö ár. Spillingin í Serbíu hefur náð hættulegum hæðum,“ segir Mladen Zivanovic. Mladen er stærðfræðikennari og einn þeirra sem reyndu að fá að koma upp kjörstað hér fyrir Serba búsetta á Íslandi. Meira um það síðar.
Tók sinn tíma að ná fram kosningum
Mótmælendur kröfðust kosninga en það tók sinn tíma að ná þeim fram. Í janúar 2025 tilkynnti forsætisráðherrann, og bandamaður Aleksandar Vučić forseta, afsögn sína.
Áfram héldu mótmælin af miklum krafti og það var ekki fyrr en 8. september á þessu ári sem Vučić forseti tilkynnti að hann ætlaði að rjúfa þing og boða til kosninga. Rúmum tveimur vikum síðar, eða 27. september, kom svo önnur tilkynning.
„Aleksandar Vučić, forseti Serbíu, hefur sagt af sér. Afsögnin kemur sjö mánuðum áður en fimm ára kjörtímabili hans átti að ljúka, en hann hefur gegnt embætti forseta frá 2017.“
Stuðningsfólk forsetans þurfti þó ekki að örvænta því viku síðar tilkynnti Vučić að hann hygðist bjóða sig fram í þingkosningunum og ekki nóg með það, hann væri líka forsætisráðherraefni flokksins. Embætti sem hann þekkir vel enda var hann forsætisráðherra 2014 til 2017.
Flokkur hans, Serbneski framfaraflokkurinn, oftast kallaður skammstöfuninni SNS, hefur verið við völd frá 2012. Sem sagt Vučić var við það að klára sitt annað kjörtímabil sem forseti og mátti ekki bjóða sig fram í það embætti aftur samkvæmt stjórnarskrá. Núna vill hann verða forsætisráðherra aftur.
Löng og flókin saga þjóðar
Serbía og Serbar eiga sér langa og flókna sögu sem verður ekki farið yfir í þessum pistli en hér koma örfáar staðreyndir. Um sex og hálf milljón býr í Serbíu. Höfuðborgin er Belgrad og opinbert tungumál er serbneska.
Serbía er landlukt og á landamæri að nokkuð mörgum ríkjum: Ungverjalandi í norðri, Rúmeníu og Búlgaríu í austri, Norður-Makedóníu, Svartfjallalandi, Bosníu og Hersegóvínu og Króatíu í vestri og Albaníu í suðri - það er, ef þú spyrð serbnesk stjórnvöld. Serbía viðurkennir nefnilega ekki sjálfstæði Kósóvó, sem liggur upp við Albaníu, en Kósovó lýsti einhliða yfir sjálfstæði frá Serbíu 2008.
Serbía var áður hluti af Júgóslavíu, eða landi Suður-Slavana, sem varð til eftir fyrri heimsstyrjöld. Júgóslavía var stofnuð sem konungdæmi 1. desember 1918, sama dag og Ísland varð fullvalda. Í apríl 1941, þegar seinni heimsstyrjöldin geisaði, réðust öxulveldin inn í Serbíu. Fremst í flokki þar voru Þýskaland, Ítalía og Japan þótt önnur smærri ríki teljist einnig til öxulvelda.
Júgóslavía leysist upp
Öxulveldin skiptu Júgóslavíu á milli sín og frömdu þar voðaverk og stríðsglæpi. Talið er að um ein milljón manna hafi verið drepin. Leiðtogi júgóslavnesku andspyrnuhreyfingarinnar Josip Broz Tito er talinn einn sá atkvæðamesti á þeim tíma í hernumdu landi og það var hann sem varð forsætisráðherra sósíalíska sambandslýðveldisins Júgóslavíu eftir stríð.
Eins og þið kannski heyrið, kæru hlustendur, væri hægt að gera heila þáttaröð um sögu Serbíu en við ætlum að fara að koma okkur aftur í nútímann. Júgóslavía leystist upp á afar blóðugan hátt. Röð mannskæðra átaka og mikil eyðilegging varð en loks voru gerðir friðarsamningar sem flestir fólu í sér viðurkenningu á sjálfstæði ríkjanna sem mynduðu Júgóslavíu. Auk Serbíu eru það: Bosnía og Hersegóvína, Króatía, Norður-Makedónía (sem áður hét bara Makedónía), Svartfjallaland og Slóvenía. Og svo auðvitað Kosóvó sem lýsti yfir sjálfstæði 2008 eins og þið munið.
En af hverju eru þessar kosningar svona mikilvægar? Við fengum Mladen Zivanovic stærðfræðikennara, sem þið heyrðuð í áðan, og Milos Petrovic dósent í íþróttafræðum til þess að útskýra það fyrir okkur. Þeir eru báðir frá Serbíu en hafa búið á Íslandi lengi, Mladen í tíu ár og Milos sjö ár. Báðir voru þeir í hópi Serba á Íslandi sem vildu koma hér upp kjörstað. Hvernig gekk það?
Mladen segir að stúdentahreyfingin í Serbíu hafi fyrst haft samband fyrir hálfu ári. Hann og fleiri hafi þá farið af stað að skoða hvaða skilyrði þyrfti að uppfylla. Samkvæmt lögum þurfa hundrað eða fleiri kjósendur að óska eftir því, finna þarf hentugan kjörstað og ekki má hætta steðja að kjósendum. Veitt eru leyfi fyrir kjörstöðum erlendis, sérstaklega ef það er erfitt að komast á næsta kjörstað, í tilfelli Serba á Íslandi þarf að fara í sendiráðið í Osló.
„Við getum flogið til Osló en það er mjög dýrt,“ segir Mladen. Honum þykir staða Serba á Íslandi vera ljóslifandi dæmi um það hvers vegna þetta ákvæði um kjörfund erlendis er yfirhöfuð í lögum.
Svarið var nei
Milos segir þau hafa fylgt lögum og reglum og spilað leikinn rétt. Svo kom svarið frá serbneskum yfirvöldum og það var nei. Þeir segja svarið ekki hafa verið rökstutt neitt frekar en hafa sínar kenningar.
Milos segir þau ekki hafa farið leynt með skoðanir sínar, stjórnvöld viti að þau styðji stúdentahreyfinguna sem reynir að koma stjórnvöldum frá. Þótt nokkur hundruð atkvæði á Íslandi breyti ekki niðurstöðunni þá sendi það skýr skilaboð. Milos segir fleiri Serba sem búa erlendis hafa lent í því sama, fá neitun um að opna kjörstað og þurfa að ferðast langa leið til að kjósa.
Annað varðandi kosningar erlendis sem hefur vakið mikla athygli og verið gagnrýnt er að reglunum um kjörfundi erlendis var breytt, bara núna í október, þannig að þeir verða að vera á sama tíma og í Serbíu, alveg sama hvar í heiminum þeir eru. Það þýðir að sums staðar verður kjörfundur um miðja nótt.
Stúdentahreyfingin sem stóð fyrir mótmælaöldunni eftir Novi Sad-harmleikinn hefur einbeitt sér að öðru en skipulagningu mótmæla síðustu mánuði. Hún hefur sett saman lista af sérfræðingum í hinum ýmsu málum sem býður fram 25. október.
Þar sem flestir fjölmiðlar eru undir hælnum á stjórnvöldum hafa þau notað samfélagsmiðla og bara farið hús úr húsi til að kynna listann. Sá sem leiðir listann heitir Ilija Srdanović, læknir á sextugsaldri og prófessor við Novi Sad-háskóla. Hann hefur tileinkað sér einkunnarorðin Serbía eða mafían og á þar við að ríkjandi stjórnvöld hagi sér eins og mafía.
Srdanović hefur hjólað um landið með fleirum úr hreyfingunni til að kynna stefnumálin sem snúa aðallega að því að uppræta spillingu. Honum var boðið að mæta Vučić í kappræðum en afþakkaði. Hann sagði boðið koma 15 árum of seint og vísar þar í að það hafi lítið farið fyrir lýðræðislegri umræðu í fjölmiðlum.
Mladen sér þessar kosningar sem eina tækifærið til þess að snúa Serbíu aftur á braut lýðræðis og að raddir fólksins fái aftur að heyrast. Þetta eru stór orð en hann er ekki einn á þessari skoðun.
Ítrekaðar ásakanir um kosningasvindl
Í bráðabirgðaskýrslu Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, ÖSE, sem sér um kosningaeftirlit, kemur fram að ásakanir um kosningasvindl, mótmæli og ofbeldi hafi einkennt síðustu þingkosningar árið 2023 og tillögur sem stofnunin setti fram til úrbóta hafi verið hunsaðar.
Þá séu aftur uppi áhyggjur af ónákvæmum kjörskrám og fyrirkomulagi kosninga utan landsteinanna. Þegar hefur verið bent á misræmi í kjörskrá og fjölda íbúa í landinu fyrir þessar kosningar.
Samkvæmt opinberum tölum eru ríflega 6,4 milljónir á kjörskrá fyrir kosningarnar - þetta var gert opinbert 9. október. Það er fjöldi þeirra sem hafa sérstaklega skráð sig til þess að kjósa. Það búa samt bara 6,5 milljónir í Serbíu og varla eru börn á kjörskrá. Það eru því kannski um milljón fleiri á kjörskrá en fullorðnir sem búa í landinu. Yfirvöld segja misræmið skýrast af því að milljónir Serba búi í öðrum löndum en hafi samt kosningarétt.
En samkvæmt opinberum tölum hafa samt aðeins um 100 þúsund skráð sig til að kjósa erlendis. Þetta vekur upp áhyggjur um að svokallaðir draugakjósendur séu skráðir til leiks, fólk sem er flutt úr landi eða jafnvel látið.
Hvað er búlgarska lestin?
En talandi um svindl, hafið þið heyrt um búlgörsku lestina? Ég hafði ekki heyrt um hana fyrr en Milos sagði mér frá henni. Þá fær kjósandi afhentan kjörseðil sem búið er að fylla út og mætir með hann á kjörstað. Hann fer svo inn og fær auðan kjörseðil, stingur honum í vasann en skilar þeim sem hann fékk útfylltan kjörkassann. Svindlararnir fá svo auða seðilinn og eru þá komnir með annan óútfylltan sem þeir fylla út og afhenda svo næsta. Þannig er hægt að kaupa atkvæði, bókstaflega. Þetta var víst mikið notað í kosningum til Evrópuþings í Búlgaríu árið 2009 og þaðan kemur nafnið.
Milos fullyrðir að þetta viðhafist í Serbíu og það gera fleiri, í kosningum síðustu ára hafa svona tilvik verið tilkynnt. Hann segir að fólki sé líka borgað fyrir ef það tekur mynd af atkvæðinu með skilríki sín við hliðina á kjörseðlinum.
Mladen segir að auglýsingar stjórnarandstöðuflokka séu ekki einu sinni sýndar í sjónvarpinu. Fólk sem aðallega sæki fréttir og upplýsingar í sjónvarpi sjái ekki aðra kosti, bara stjórnvöld og heyri stjórnvöld tala illa um þá sem eru þeim ekki sammála.
Hann segist hafa rætt við vini sína í Serbíu um að nú sé ekki tími fyrir neinn aktívis ma, öll orka þurfi að fara í kosningarnar. Hann er sannfærður um að ef ekki takist að ná fram breytingum í þessum kosningum geri stjórnvöld út af við tjáningarfrelsið í eitt skipti fyrir öll.
Dejan Pavlovic, stjórnmálaskýrandi og prófessor í Belgrad, segir við AP að það hvernig Vučić stjórni landinu sé skólabókardæmi um einræðisherra. Hann vilji stjórna fjölmiðlum, dómstólum og stofnunum.
Stuðningsfólk segir ekkert hæft slíkum ásökunum. Mótmælendur reyni bara að skapa glundroða. Vučić nýtur meiri stuðnings í dreifbýli og efnahagurinn hefur vissulega rétt úr kútnum. Serbía er ekki í ESB en er umsóknarríki. Umsóknarferlið hefur tafist vegna gruns um aðför stjórnvalda að lýðræði og dómstólum.
SNS, flokkur Vučić, fékk 47 prósent atkvæða í síðustu þingkosningum sem tryggði honum meirihluta á þingi. Bandalag miðju- og vinstriflokka var næststærst með töluvert minna fylgi eða 23 prósent. Þá var Vučić ekki sjálfur í framboði, enda var hann forseti landsins, en var samt andlit flokksins í kosningabaráttunni. Samkvæmt skoðanakönnun hélt einn af hverjum fjórum kjósendum að hann væri í framboði.
Vinsæll þjóðernissinni
Vinsældir hans og flokksins skýrast af ýmsu. Um tíu prósent þjóðarinnar eru skráð í flokkinn og fyrir það getur fólk fengið aðgang að opinberum störfum eða jafnvel peningagreiðslur. Vučić er líka þjóðernissinni og það höfðar til einhverra kjósenda. Hann er til dæmis fastur á því að Kosóvó sé og eigi að vera hluti af Serbíu.
Greinendur segja að það stefni í frekar jafnar kosningar og líkja þeim við þjóðaratkvæðagreiðslu milli Vučić og stúdentahreyfingarinnar. Það er ekkert launungarmál að Milos og Mladen vilja breytingar en eru þeir bjartsýnir?
Milos er sjálfur kennari við HÍ og segist trúa á unga fólkið, gagnrýna hugsun og menntunina sem það hafi unnið hart að. Hann hefur trú á því að þótt það verði ekki breytingar núna sé allt á réttri leið. Stúdentarnir finni sér leið rétt eins og vatnið.
Mladen segist örlítið hræddur við niðurstöðuna en segist hafa gert sitt besta til að leggja lóð á vogarskálarnar. Stúdentahreyfingin í Serbíu hafi sýnt fádæma hugrekki og sé afar skipulögð. Hún setji fram skýrar hugmyndir, ekki bara loforð. Hann segir stúdentahreyfinguna tilbúna að axla ábyrgð. Hún sé raunsæ og hafi fengið sérfræðinga til liðs við sig. Þrátt fyrir smá hræðslu er hann viss um að Serbía sé á réttri leið.
Hvernig þetta fer svo allt saman kemur í ljós næstu helgi. Kosningarnar sjálfar eru sunnudaginn 25. október og búist er við fyrstu niðurstöðum og útgönguspám fljótlega eftir að kjörstöðum verður lokað. Myndin gæti því farið að skýrast strax um kvöldið þótt það taki yfirleitt nokkra daga að birta endanlegar niðurstöður.
