Rík­is­stjórn Kristrúnar Frosta­dóttur lagði mikið af mörkum til að halda kjara­samn­ingum út tím­ann, þrátt fyrir for­sendu­brest þeirra. Það skipti öllu máli og ber að þakka.

Hluti af fram­lagi rík­is­stjórn­ar­innar og Samtaka sveit­ar­fé­laga var skuld­bind­ing um að tak­marka hækk­anir þjón­ustu­gjalda við 2,5% á næsta ári. Þetta mun hjálpa til við að ná verð­bólgu niður.

En hvers vegna var ekki sett sama kvöð á hækkun leigu fyrir íbúðir og atvinnu­hús­næði?

Ástæða þess er lík­lega sú, að hluti af pakka rík­is­stjórn­ar­innar var inn­leið­ing leigu­bremsu með hámarki á árlegar hækk­anir leigu í takti við vísi­tölu neyslu­verðs, sem verður mik­il­vægt skref þegar hún kemur til fram­kvæmdar. En við þurfum að bíða að minnsta kosti til 1. júlí 2027 til að það verði.

Í milli­tíð­inni er hætta á að leigusalar muni grípa til mik­illa hækk­ana áður en leigu­bremsan tekur gildi.

Leigusala verði hluti af þjóðarsáttinni

Til að koma í veg fyrir það ætti rík­is­stjórnin strax að draga leigu­söl­una inn í þjóð­ar­sátt­ar­sam­komu­lagið um að tak­marka verð­hækk­anir á næsta ári við 2,5%. Það mætti vera tíma­bundin kvöð eða bann þar til frum­varpið um leigu­bremsu tekur gildi.

Leiga hefur almennt hækkað langt umfram annað verð­lag á Íslandi og hún vegur nærri fjórð­ungi í vísi­tölu neyslu­verðs. Leigan er stærsti ein­staki liður verð­lags­vísi­töl­unnar, mun stærri en not­enda­gjöld ríkis og sveit­ar­fé­laga. Það er því mun meiri ástæða til að setja 2,5% þak á hækkun leigu en á hækk­anir not­enda­gjalda fyrir opin­bera þjón­ustu.

Ofurgróði leigusala gefur svigrúm

Hagnaður leigu­fé­lag­anna hefur verið jafn­vel meiri en hagn­aður bank­anna und­an­farið. Það hlýtur að telj­ast „ofur­gróði“ eða jafn­vel „ofsa­gróði“.

Leigu­tekjur HEIMA fast­eigna­fé­lags hafa hækkað um 16–18% það sem af er árinu 2026 (í rúm­lega 5% verð­bólgu). Heim­ildin hefur áður fjallað um óvenju mik­inn gróða leigu­fé­laga (sjá hér og hér).

Það er því mikið svig­rúm hjá leigu­sölum til að hægja á gróða­sókn­inni og láta duga að sigla í takti við sam­fé­lagið.

Hvers vegna skyldu þeir vera und­an­þegnir átaki þjóð­ar­innar til að lækka verð­bólg­una, þegar þeir eru einn stærsti orsaka­valdur hennar?

Fordæmi Dana

Fordæmi fyrir þessu má sækja til rík­is­stjórnar Mette Frederik­sen í Danmörku.

Þegar verð­bólga hækk­aði úr 1,9% í um 8% í Danmörku, í kjöl­far inn­rásar Rússa í Úkraínu árið 2022, setti rík­is­stjórn Mette Frederik­sen tíma­bundið þak á leyfða árs­hækkun leigu við 4%, eða um helm­ing af því sem verð­bólgu­stigið var þá. Þetta gilti í 2 ár.

Verð­bólgan lækk­aði niður í um 3% strax árið eftir. Þó fleira hafi komið til er ljóst að leigu­bremsa getur verið mjög skjót­virkur og öfl­ugur hem­ill á almennar verð­hækk­anir og verð­bólgu­vænt­ingar, sér­stak­lega hér á landi þar sem leiga er mjög stór liður í verð­lags­vísi­töl­unni.

Fyrst Danir gátu gert þetta þá eigum við að geta það.

Minna vægi verðtryggingar

Rík­is­stjórnin stefnir líka að því að draga úr vægi verð­trygg­ingar í sam­fé­lag­inu. Það er gott mark­mið.

Frum­varpið um leigu­bremsu í fyrstu útgáfu leyfir hins vegar árlegar hækk­anir leigu í takti við hækkun neyslu­vísi­tölu (að leigu­hækk­unum með­töldum). Þó það sé mikil fram­för að taka fyrir hækk­anir leigu umfram vísi­töl­una þá leyfir frum­varpið samt verð­trygg­ingu leigu. Það lokar heldur ekki alveg fyrir skað­legar víxl­hækk­anir leigu og vísi­tölu verð­lags­ins.

Leiðin til að taka fyrir víxl­hækk­un­ina og um leið draga umtals­vert úr vægi verð­trygg­ingar væri að setja í frum­varpið hámark leyfi­legra árlegra hækk­ana leigu við vísi­tölu neyslu­verðs án hús­næð­islið­ar­ins.

Þá myndi leiga hækka í takti við annað verð­lag (en ekki í takti við annað verð­lag plús leigu).

Með því næði rík­is­stjórnin tvö­földu mark­miði – og tvö­földum árangri í lækkun verð­bólgu til fram­tíðar.

Þetta er það sem á ensku myndi kall­ast „low hang­ing fruit“ („auð­sóttur ávinn­ingur“) og á íslensku að „slá tvær flugur í einu höggi“!

Það væri mjög snjallt og snöf­ur­mann­legt hjá rík­is­stjórn­inni að gera þetta.

Höfundur er pró­fessor emeritus við HÍ og starfar sem sér­fræð­ingur hjá Eflingu.