Margir kannast ugglaust við gamla orðatiltækið „láttu ekki þitt eftir liggja“ sem hefur í raun tvöfalda merkingu. Oftast er það notað um gildi þess að draga ekki af sér við vinnu en árið 1988 mátti sjá það á rusladöllum Reykjavíkurborgar, eftir að efnt hafði verið til samkeppni um heppilegt slagorð.

Bandaríski herinn sem um árabil var með margar herstöðvar á Grænlandi hefur líklega ekki þekkt þetta orðatiltæki eða að minnsta kosti ekki tileinkað sér þegar kom að því að hirða upp eftir sig.

Samningur, sem Henrik Kauffmann sendifulltrúi Danmerkur í Washington og fulltrúar bandarískra  stjórnvalda undirrituðu í apríl 1941 „Forsvarsaftale for Grønland“, Kauffmannsamninginn svonefnda, kvað á um að  Bandaríkjamenn fengju leyfi til að byggja herflugvelli og hafnir á Grænlandi. Fyrsta herstöðin, ásamt flugvelli, var staðsett í Narsarsuaq sunnarlega á vesturströnd Grænlands. Á tímabili voru þar um 4 þúsund Bandaríkjamenn. Umsvifin einskorðuðust ekki við Narsarsuaq því á næstu árum komu Bandaríjamenn upp mörgum herstöðvum á vestur- og austurströnd Grænlands.

Nýr og ítarlegri samningur var gerður 1951, tveimur árum eftir stofnun Atlantshafsbandalagsins. Í  millitíðinni höfðu Bandaríkjamenn gert Dönum tilboð um kaup á Grænlandi, tilboð sem Danir höfnuðu.

Thule herstöðin

Árið 1951, um sama leyti og nýrri samningur Danmerkur og Bandaríkjanna tók gildi, lagði floti rúmlega 100 flutningaskipa af stað frá Bandaríkjunum til Thule á norðvesturströnd Grænlands. Bandaríkjamenn höfðu ákveðið að koma þar upp herstöð og íbúarnir í Thule, 120 talsins, voru neyddir til að flytja á brott. Með fjögurra daga fyrirvara. Thule stöðin var, ásamt Narsarsuaq, stærsta herstöð Bandaríkjamanna á Grænlandi, með húsnæði fyrir 12 þúsund manns, stóran flugvöll og marga stóra eldsneytistanka. Nafninu á Thule stöðinni var breytt árið 2023 og heitir nú Pituffik Space Base og er jafnframt eina herstöð Bandaríkjanna á Grænlandi.

40 bækistöðvar og Camp Century

Hernaðarumsvif Bandaríkjamanna jukust mjög á seinustu árum síðari heimsstyrjaldarinnar og sömuleiðis framan af kaldastríðsárunum svonefndu. Bandaríkjamenn komu samtals upp um 40 her- og radarstöðvum á þessum árum en þær hafa allar verið aflagðar að Pitufiik stöðinni undanskilinni. Miklum fjármunum var varið til þessara mála og ein mesta, og kannski sérstæðasta, framkvæmdin á þessu tímbili var „neðanjarðarborgin“ Camp Century sem var einskonar tilraunastöð. Camp Century samanstóð af tæplega 400 metra  löngum göngum, einskonar „aðalgötu“ með 20 „hliðargötum“. Þarna var allt til alls og gert ráð fyrir að fjöldi manns gæti hafst þar við mánuðum saman. Göngin voru á miklu dýpi í Grænalandsjökli og kjarnakljúfur sá stöðinni fyrir rafmagni. Camp Century var eins og áður sagði tilraunastöð og hugmyndin var, ef allt gengi upp að hægt yrði að byggja margar samsvarandi stöðvar. Camp Century var tekin í notkun árið 1959 og þar voru lengst af um 200 hermenn. Ætlunin var að í Camp Century væri hægt að geyma allt að 600 flugskeyti með kjarnaoddum, þau komu þó aldrei.

Ekki gekk þó allt sem skyldi. Fljótlega kom í ljós að íshellan var ekki nægilega traust og svo fór að Camp Century var lokað árið 1967, kjarnakljúfurinn var fjarlægður en nánast allt annað skilið eftir. Þar á meðal um 200 þúsund lítrar af díselolíu í tunnum og um 9 þúsund tonn af ýmis konar byggingarefni og járnarusli. Nokkrir tugir metra af ís og snjó hylja nú stöðina en hlýnun jarðar og bráðnun jökla valda því að að innan fimm til sex áratuga verður Camp Century komið upp á yfirborð jarðar. Talið er að hátt í 10 þúsund tonn af alls kyns rusli og úrgangi sé að finna í stöðinni, þar á meðal geislavirk efni.

Vilja styrkja stöðu sína á Grænlandi

Eins og áður var nefnt hefur starfsemi allra herstöðva Bandaríkjanna á Grænland, nema Pituffik verið hætt. En að undanförnu hefur Bandaríkjaforseti trekk í trekk talað um að Bandaríkin verði að ná meiri fótfestu í landinu, helst vill hann að Grænland verði hluti Bandaríkjanna. Dönsk stjórnvöld hafa slegið allar slíkar hugmyndir út af borðinu en tekið vel undir hugmyndir um aukna viðveru Bandaríkjahers í landinu. Þessar vikurnar standa yfir viðræður danskra og bandarískra stjórnvalda um nýjar herstöðvar í landinu en ekki er ljóst til hvers þær leiða.

Aldrei séð annað eins

Vitað var að í mörgum fyrrverandi herstöðvum Bandaríkjamanna hefði viðskilnaður ekki verið eins og best yrði á kosið. Blaðamenn og ljósmyndarar dagblaðsins Politiken fóru fyrir skömmu  til Grænlands, í þeim tilgangi að kynna sér þessar gömlu bækistöðvar og hvað væri hæft í sögum um „bandaríska ruslið“ eins og einn blaðamannanna komst að orði. Þeir komust fljótt að því að frásagnir af miður góðum viðskilnaði bandaríska hersins voru engar ýkjur. Blaðamennirnir, sem skoðuðu 36 staði þar sem Bandaríkjamenn höfðu haft aðsetur, báru fyrst niður í Narsarsuaq, sem er einn þeirra staða sem Bandaríkjamenn hafa lýst áhuga á að koma á ný upp herstöð, og þar var sjón sögu ríkari: ryðgaðar olíutunnur í hundraðatali, haugar af rafgeymum, bílhræ og alls kyns tæki og tól, allt meira og minna kolryðgað og ónýtt. Sömuleiðis asbestafgangar. Jarðvegurinn er mengaður af olíu, sem líka hefur lekið út í sjó. Íbúi í Narsarsuaq sagði blaðamönnunum að í firðinum væru allmörg flugvélaflök, sem mengun stafar af. Myndir sem teknar voru með dróna af Gamatron sem er fyrrverandi bækistöð bandaríska flotans sýndu alls kyns úrgang, 175 – 185 tonn giskuðu blaðamennirnir á. Í herstöðinni Marraq, eða Bluie West 4, sáu blaðamennirnir um það bil 8 þúsund olíutunnur, sumar hálffullar og jarðvegurinn á svæðinu gegnsósa af olíu. Á sumum þeirra staða sem blaðamennirnir heimsóttu mátti enn finna sterka lykt af olíu. Í viðtölum við heimamenn sem blaðamenn Politiken ræddu við kom fram að olían væri mesti skaðvaldurinn í grænlenskri náttúru. Járnarusl, gömul tæki og tól væri hægt að fjarlægja ef vilji væri fyrir hendi en öðru máli gegndi um olíuna.

Á öllum 36 fyrrverandi herstöðvum sem blaðamennirnir heimsóttu er svipaða sögu að segja. Yfirgefin tæki og tól, og alls kyns drasl auk olíunnar.

Hver ber ábyrgðina?

Þessari spurningu er ekki auðsvarað. Bandaríkjamenn segja að samkvæmt samingnum sem gerður var árið 1951 beri þeim engin skylda til að hreinsa til eftir sig. Þetta ákvæði í samningnum hafa bandarísk stjórnvöld ætíð bent á. Árið 1991 undirrituðu utanríkisráðherrar Danmerkur og Bandaríkjanna samkomulag, samkvæmt því lofuðu Bandaríkjamenn að fjarlægja eða gera óskaðleg efni sem teldust hættuleg: olíu, asbest og fleiri eiturefni. Efndir á þessu loforði urðu engar. Árið 2003 var haft eftir Svend Auken þáverandi umhverfisráðherra Danmerkur að talsmaður Pentagon í Washington hefði sagt að Bandaríkin hefðu gert sitt til að verja „hinn frjálsa heim“ og eðlilegt væri að aðrir sæju um tiltektina þar sem hennar væri þörf.

Þegar, og ef, ráðist verður í tiltekt og hreinsun í fyrrverandi herstöðvum Bandaríkjamanna blasir við risavaxið verkefni sem taka mun mörg ár. En á meðan ekkert gerist í þeim efnum heldur olían áfram að leka út í sjóinn, með alvarlegum afleiðingum fyrir lífríkið og járnaruslið ryðgar jafnt og þétt.