Niðurstöður íslensku æskulýðsrannsóknarinnar (ÍÆ) undirstrika mikilvægi markvissra sjálfsvígsforvarna, möguleika á snemmtækum íhlutunum og úrræða án hindrana fyrir ungmenni, segir Guðrún Jóna Guðlaugsdóttir, verkefnastjóri sjálfsvígsforvarna hjá Embætti landlæknis.
Niðurstöður rannsóknarinnar 2025-2026 benda til aukinnar tíðni sjálfsskaðahegðunar en sambærilegrar tíðni sjálfsvígshugsana meðal íslenskra framhaldsskólanema, samanborið við síðustu mælingar 2023-2024.
Bæði sjálfsskaðahegðun og sjálfsvígshugsanir eru ívið algengari meðal stúlkna en stráka, en meira en 35% stúlkna í framhaldsskólum sögðust hafa hugsað um sjálfsvíg einu sinni eða oftar. Rúmlega 27% stúlkna undir 18 ára sögðust hafa stundað sjálfsskaðahegðun, samanborið við um 10% pilta.
Unnið að sjálfsvígsforvörnum samkvæmt aðgerðaáætlun
Guðrún Jóna fer fyrir hópi sérfræðinga hjá Lífsbrú, miðstöð sjálfsvígsforvarna, sem vinnur að innleiðingu aðgerðaáætlunar til að fækka sjálfsvígum á Íslandi. Aðgerðaáætlunin er frá 2025 og er fjórum aðgerðum af 26 lokið.
Í áætluninni snúa nokkrar aðgerðir beint að ungmennum. Þar er meðal annars aðgerð sem felur í sér markvissa samvinnu á milli Embættis landlæknis og Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu við val á námsefni.
„Þá er verið að tala um gagnreynt námsefni sem eflir félags- og tilfinningafærni barna. Að kenna börnum og ungmennum félags- og tilfinningafærni er það sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin setur í forgang þegar kemur að sjálfsvígsforvörnum,“ segir Guðrún. Hún segir að til sé efni fyrir yngri árgangana en að þýða þurfi og innleiða gagnrýnt efni fyrir eldri bekkina.
Önnur aðgerð snýr að upplýsingagjöf um hvert sé hægt að leita ef viðkomandi líður illa. „Mikilvægast er að tala við einhvern fullorðinn sem þú treystir, foreldri eða forsjáraðila, eða kennara og benda þeim líka á úrræði innan skólanna og utan skólans líka,“ segir Guðrún og nefnir þar hjálparsímana og lágþröskuldaúrræði eins og Bergið sem hæfi aldri skólabarna og Píeta-samtökin.
Þá er unnið að vefsíðu að fyrirmynd dönsku vefsíðunnar mindhelper.dk þar sem hægt verður að sækja þekkingu á þáttum á borð við kvíða, einmanaleika, vinatengsl og kynferði. Í gulum september næstkomandi verður haldin samkeppni um nafn íslensku síðunnar.
Mikilvægt að margir komi að borðinu
Guðrún segir að aðgerðir áætlunarinnar byggi á gagnreyndum aðgerðum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar til þess að fækka sjálfsvígum. Einnig sé tekið tillit til reynslu annarra þjóða og reynslu innanlands.
Hún leggur áherslu á að unnið sé að þessum málum í breiðu samstarfi. Í vinnu við sjálfsvígsforvarnir er ekki aðeins eitt ráðuneyti sem þurfi að bera þungann. „Mörg ráðuneyti, margar stofnanir og í rauninni bara allt samfélagið þarf að vinna saman.“
