Flestir kannast eflaust við leiki á borð við stórfiskaleik, yfir og eitur í flösku en Jón rifjar í færslunni meðal annars upp leikina köttur og mús, teygjutvist og fallin spýta. Sú gula á næst að glenna sig eftir hádegi á föstudaginn, þann 5. júní, samkvæmt Veðurstofu Íslands en margir af leikjunum á listanum eru ekki einskorðaðir við það að úti sé sumar og sól, þá má einnig leika í rigningu og súld.
Fengu aðstoð við gerð listans
„Þetta er eitthvað sem maður dundaði sér við í rólegheitunum, við vorum að safna saman leikjum og fá minningar frá fólki,“ segir Jón Axel í samtali við blaðamann Vísis en listinn var unnin fyrir þáttinn Ísland vaknar sem er spilaður á útvarpsstöðinni K100 alla virka morgna á milli sjö og níu.
„Þetta má ekki gleymast,“ segir Jón og lýsir því hvernig listinn varð til smátt og smátt „Maður byrjaði á því sem maður mundi eftir og svo fengum við fólk til að aðstoða okkur við að rifja upp fleiri leiki,“ segir hann.
Hér að neðan má sjá listann sem Jón tók saman.
Hér er listi yfir 30 gamla og klassíska útileiki.
1. Fallin spýta
Einn telur við spýtu á meðan hinir fela sig. Sá sem er’ann reynir að finna krakkana og hlaupa að spýtunni til að “fella” þá. Hinir geta bjargað hópnum með því að komast fyrst að spýtunni. Þetta er í raun feluleikur með stressi og hjartslætti.
2. Stórfiskaleikur
Einn er hákarlinn í miðjunni og hinir eru litlir fiskar sem hlaupa milli enda vallarins. Sá sem er klukkaður bætist í lið hákarlsins. Sá sem stendur síðastur eftir vinnur.
3. Hlaupa í skarðið
Krakkar standa í hring og haldast í hendur. Einn gengur fyrir utan hringinn, slær í bakið á einhverjum og þá hlaupa báðir í sitthvora áttina í kringum hringinn. Sá sem nær fyrstur í lausa skarðið sleppur.
4. Yfir
Tveir hópar standa sitthvoru megin við hús eða skúr og kasta bolta yfir. Ef boltinn er gripinn má kalla “grip” og reyna að hitta einhvern úr hinu liðinu. Sá sem er hittur skiptir um lið.
5. Eitur í flösku
Einn er’ann og hinir safnast í kring. Þegar ákveðin þula eða kall kemur, má sá sem er’ann byrja að klukka hina. Þetta var oft mikill öskurleikur, sérstaklega þegar allir þóttust vera rosalega hugrakkir en hlupu svo eins og undan geitungi.
6. Feluleikur
Gamli klassíkerinn. Einn telur, hinir fela sig, og svo hefst dramatísk leit um garða, skúra, bíla og bak við þvottasnúrur.
7. Eltingaleikur
Einn er’ann og reynir að klukka hina. Einfaldur, hávær og fullkominn leikur til að eyða allri orku sem foreldrar vonuðu að myndi klárast fyrir kvöldmat.
8. Sláboltinn
Íslensk útgáfa af hafnarbolta/brennó-stemningu, oft spiluð með priki eða kylfu og bolta. Leikurinn gat verið mjög misjafn eftir hverfi — reglurnar voru stundum meira samkomulag en lögfræði.
9. Hafnarbolti
Boltaleikur með liðum, hlaupi og stöðvum. Mjög vinsæll í skólum og hverfum, sérstaklega þar sem var stór grasflöt og einhver sem átti bolta.
10. Brennó
Tveir hópar kasta bolta og reyna að hitta andstæðinga. Ef þú varst hittur fórstu út eða yfir á ákveðið svæði, eftir því hvaða reglur hverfið hafði ákveðið þann daginn.
11. Snú snú
Tveir sveifla langri sippubandi og einn eða fleiri hoppa inn í. Oft fylgdu þulur, keppni og alls konar “nú máttu ekki klikka” pressa.
12. París
Hoppað í reiti sem teiknaðir voru á stétt eða malbik með krít. Leikurinn snerist um jafnvægi, einbeitingu og að stíga ekki á línu — sem var auðvitað alltaf tilefni til rifrildis.
13. Ein króna
Leikur sem var til í ýmsum útgáfum eftir hverfum. Oft fól hann í sér að fela, kasta eða finna pening/mynt, og reglurnar gátu breyst eftir því hver átti krónuna.
14. Skessuleikur
Einn var skessan og hinir reyndu að komast framhjá eða sleppa undan henni. Í þjóðfræðisafni Ísmús eru útileikir eins og skessuleikur, fallin spýta, feluleikir og yfir nefndir í frásögnum.
15. Skollaleikur
Gamall eltinga- eða hlutverkaleikur sem kemur fyrir í frásögnum um íslenska leiki. Nafnið eitt hljómar eins og leikur sem byrjaði sakleysislega en endaði með því að einhver kom grátandi heim með gras í hárinu.
16. Köttur og mús
Krakkar mynda hring og einn er köttur, annar mús. Músin reynir að sleppa undan kettinum með hjálp hópsins. Þetta var félagsleg útgáfa af hasar — með dramatískum svikum þegar einhver opnaði vitlaust skarð.
17. Kónguló, kónguló, má ég koma yfir?
Einn stendur í miðjunni og hinir biðja um leyfi til að komast yfir. Sá í miðjunni gefur skilyrði, til dæmis “bara þeir sem eru í rauðu,” og reynir svo að klukka þá sem hlaupa.
18. Hver er undir teppinu?
Oft leikinn úti í útilegum eða á leikjanámskeiðum. Einn lokar augunum, einhver fer undir teppi eða jakka, og sá sem giskar þarf að finna út hver vantar.
19. Að kasta steinum í mark / dósir
Óformlegur hverfisleikur þar sem dósir, steinar eða prik urðu að keppnisbúnaði. Ekki endilega öryggisvottað, en mjög “gamla Ísland”.
20. Byggja kofa
Kannski ekki leikur með formlegum reglum, en algjör útileikjaklassík. Börn söfnuðu spýtum, brettum, teppum og drasli og byggðu “heimili” sem fullorðnir kölluðu hættulegt rusl en börnin kölluðu höfuðstöðvar.
21. Rúllubrettakeppni / kassabílar
Kassar, hjól, plankar og smá kæruleysi. Börn bjuggu til bíla eða farartæki og renndu sér niður brekkur. Þetta var STEM-nám áður en einhver fann upp orðið STEM.
22. Teygjutvist
Tveir halda teygju um ökklana og sá þriðji hoppar ákveðið mynstur. Þetta var mjög vinsælt, sérstaklega á skólalóðum.
23. Sippa
Einfalt band, endalausar útgáfur. Hver gat sippað lengst, hraðast eða með flóknustu hreyfingunum.
24. Kapphlaup milli ljósastaura
Engin flókin regla: “Fyrstur að staur vinnur.” Þetta var óopinbert Ólympíumót hverfisins.
25. Hjólaeltingaleikur
Eltingaleikur á hjólum, oft um götur og stíga. Þetta var áður en allir voru með hjálma, staðsetningardeilingu og foreldra sem fengu tilkynningu ef barnið fór 40 metra frá húsi.
26. Sverðaleikir með prikum
Prik urðu að sverðum, byssum, veiðistöngum eða töfrasprotum eftir því hvaða mynd hafði verið í sjónvarpinu kvöldið áður.
27. Kúreka- og indjánaleikir
Mjög algengir í eldri tíð, sérstaklega eftir bíómyndir og sjónvarpsefni. Í dag væri þetta líklega rætt með meiri menningarlegri varúð, en sem söguleg minning var þetta hluti af leikjaheimi margra barna.
28. Löggu og bófa
Einn hópur var lögregla, hinn bófar. Markmiðið var að ná, sleppa, fela sig eða bjarga félögum úr “fangelsi”.
29. Dúkku- og búðarleikir úti
Steinar urðu peningar, laufblöð matur, sandur hveiti og gömul spýta afgreiðsluborð. Algjörlega ókeypis rekstur — nema ef einhver tók besta steininn.
30. Leika sér í lækjum og pollum
Búa til stíflur, brýr og báta úr laufblöðum eða spýtum. Þetta var íslenska útgáfan af verkfræði, vatnsaflsfræði og blautum sokkum.
Hér er listi yfir 30 gamla og klassíska útileiki.
1. Fallin spýta
Einn telur við spýtu á meðan hinir fela sig. Sá sem er’ann reynir að finna krakkana og hlaupa að spýtunni til að “fella” þá. Hinir geta bjargað hópnum með því að komast fyrst að spýtunni. Þetta er í raun feluleikur með stressi og hjartslætti.
2. Stórfiskaleikur
Einn er hákarlinn í miðjunni og hinir eru litlir fiskar sem hlaupa milli enda vallarins. Sá sem er klukkaður bætist í lið hákarlsins. Sá sem stendur síðastur eftir vinnur.
3. Hlaupa í skarðið
Krakkar standa í hring og haldast í hendur. Einn gengur fyrir utan hringinn, slær í bakið á einhverjum og þá hlaupa báðir í sitthvora áttina í kringum hringinn. Sá sem nær fyrstur í lausa skarðið sleppur.
4. Yfir
Tveir hópar standa sitthvoru megin við hús eða skúr og kasta bolta yfir. Ef boltinn er gripinn má kalla “grip” og reyna að hitta einhvern úr hinu liðinu. Sá sem er hittur skiptir um lið.
5. Eitur í flösku
Einn er’ann og hinir safnast í kring. Þegar ákveðin þula eða kall kemur, má sá sem er’ann byrja að klukka hina. Þetta var oft mikill öskurleikur, sérstaklega þegar allir þóttust vera rosalega hugrakkir en hlupu svo eins og undan geitungi.
6. Feluleikur
Gamli klassíkerinn. Einn telur, hinir fela sig, og svo hefst dramatísk leit um garða, skúra, bíla og bak við þvottasnúrur.
7. Eltingaleikur
Einn er’ann og reynir að klukka hina. Einfaldur, hávær og fullkominn leikur til að eyða allri orku sem foreldrar vonuðu að myndi klárast fyrir kvöldmat.
8. Sláboltinn
Íslensk útgáfa af hafnarbolta/brennó-stemningu, oft spiluð með priki eða kylfu og bolta. Leikurinn gat verið mjög misjafn eftir hverfi — reglurnar voru stundum meira samkomulag en lögfræði.
9. Hafnarbolti
Boltaleikur með liðum, hlaupi og stöðvum. Mjög vinsæll í skólum og hverfum, sérstaklega þar sem var stór grasflöt og einhver sem átti bolta.
10. Brennó
Tveir hópar kasta bolta og reyna að hitta andstæðinga. Ef þú varst hittur fórstu út eða yfir á ákveðið svæði, eftir því hvaða reglur hverfið hafði ákveðið þann daginn.
11. Snú snú
Tveir sveifla langri sippubandi og einn eða fleiri hoppa inn í. Oft fylgdu þulur, keppni og alls konar “nú máttu ekki klikka” pressa.
12. París
Hoppað í reiti sem teiknaðir voru á stétt eða malbik með krít. Leikurinn snerist um jafnvægi, einbeitingu og að stíga ekki á línu — sem var auðvitað alltaf tilefni til rifrildis.
13. Ein króna
Leikur sem var til í ýmsum útgáfum eftir hverfum. Oft fól hann í sér að fela, kasta eða finna pening/mynt, og reglurnar gátu breyst eftir því hver átti krónuna.
14. Skessuleikur
Einn var skessan og hinir reyndu að komast framhjá eða sleppa undan henni. Í þjóðfræðisafni Ísmús eru útileikir eins og skessuleikur, fallin spýta, feluleikir og yfir nefndir í frásögnum.
15. Skollaleikur
Gamall eltinga- eða hlutverkaleikur sem kemur fyrir í frásögnum um íslenska leiki. Nafnið eitt hljómar eins og leikur sem byrjaði sakleysislega en endaði með því að einhver kom grátandi heim með gras í hárinu.
16. Köttur og mús
Krakkar mynda hring og einn er köttur, annar mús. Músin reynir að sleppa undan kettinum með hjálp hópsins. Þetta var félagsleg útgáfa af hasar — með dramatískum svikum þegar einhver opnaði vitlaust skarð.
17. Kónguló, kónguló, má ég koma yfir?
Einn stendur í miðjunni og hinir biðja um leyfi til að komast yfir. Sá í miðjunni gefur skilyrði, til dæmis “bara þeir sem eru í rauðu,” og reynir svo að klukka þá sem hlaupa.
18. Hver er undir teppinu?
Oft leikinn úti í útilegum eða á leikjanámskeiðum. Einn lokar augunum, einhver fer undir teppi eða jakka, og sá sem giskar þarf að finna út hver vantar.
19. Að kasta steinum í mark / dósir
Óformlegur hverfisleikur þar sem dósir, steinar eða prik urðu að keppnisbúnaði. Ekki endilega öryggisvottað, en mjög “gamla Ísland”.
20. Byggja kofa
Kannski ekki leikur með formlegum reglum, en algjör útileikjaklassík. Börn söfnuðu spýtum, brettum, teppum og drasli og byggðu “heimili” sem fullorðnir kölluðu hættulegt rusl en börnin kölluðu höfuðstöðvar.
21. Rúllubrettakeppni / kassabílar
Kassar, hjól, plankar og smá kæruleysi. Börn bjuggu til bíla eða farartæki og renndu sér niður brekkur. Þetta var STEM-nám áður en einhver fann upp orðið STEM.
22. Teygjutvist
Tveir halda teygju um ökklana og sá þriðji hoppar ákveðið mynstur. Þetta var mjög vinsælt, sérstaklega á skólalóðum.
23. Sippa
Einfalt band, endalausar útgáfur. Hver gat sippað lengst, hraðast eða með flóknustu hreyfingunum.
24. Kapphlaup milli ljósastaura
Engin flókin regla: “Fyrstur að staur vinnur.” Þetta var óopinbert Ólympíumót hverfisins.
25. Hjólaeltingaleikur
Eltingaleikur á hjólum, oft um götur og stíga. Þetta var áður en allir voru með hjálma, staðsetningardeilingu og foreldra sem fengu tilkynningu ef barnið fór 40 metra frá húsi.
26. Sverðaleikir með prikum
Prik urðu að sverðum, byssum, veiðistöngum eða töfrasprotum eftir því hvaða mynd hafði verið í sjónvarpinu kvöldið áður.
27. Kúreka- og indjánaleikir
Mjög algengir í eldri tíð, sérstaklega eftir bíómyndir og sjónvarpsefni. Í dag væri þetta líklega rætt með meiri menningarlegri varúð, en sem söguleg minning var þetta hluti af leikjaheimi margra barna.
28. Löggu og bófa
Einn hópur var lögregla, hinn bófar. Markmiðið var að ná, sleppa, fela sig eða bjarga félögum úr “fangelsi”.
29. Dúkku- og búðarleikir úti
Steinar urðu peningar, laufblöð matur, sandur hveiti og gömul spýta afgreiðsluborð. Algjörlega ókeypis rekstur — nema ef einhver tók besta steininn.
30. Leika sér í lækjum og pollum
Búa til stíflur, brýr og báta úr laufblöðum eða spýtum. Þetta var íslenska útgáfan af verkfræði, vatnsaflsfræði og blautum sokkum.
