Þegar ég var yngri lenti ég oft í því að fólk spurði mig mjög leiðandi spurninga um egypska hluta fjölskyldunnar minnar. Með spurningunum var gefið til kynna að þau hlytu að vera afturhaldssöm, ógnandi í minn garð eða allar konurnar í fjölskyldunni væru kúgaðar. Þetta lét fólk í ljós án þess að vita nokkurn skapaðan hlut um þau, annað en hvaðan þau kæmu og mér fannst fólk ekki vera að spyrja til þess að læra um þau, heldur frekar til þess að styrkja sína eigin fordóma. Oftar en ekki svaraði ég því að „þau væru sko mjög vestræn“ til að ná, í fljótu bragði, að mála upp jákvæða mynd af þeim.

Það sem ég meinti samt með því var bara að þau eru bara ótrúlega gott fólk sem uppfyllir enga af þessum fordómafullu staðalímyndum, en jafnvel í mínum huga var vestrænt orðið að mælikvarða á það sem er gott og eðlilegt. Með árunum hef ég mikið velt þessari orðanotkun fyrir mér.

Evrópa er stórt svæði með marga ólíka menningarhópa og tungumál. Meira að segja innan hennar eru svæði sem Evrópubúar sjálfir flokka í norður, suður, austur og vestur og tengja síðan jákvæða og neikvæða eiginleika við, svo úr verður ákveðið stigveldi.

Í daglegu tali á hugtakið vestræn menning síðan ekki einungis við um Evrópu. Í langan tíma hafa Bandaríkin verið einhver mælikvarði eða útgangspunktur - eða sjálfskipaður kyndilberi - vestrænnar menningar. Vissulega spratt ríkjandi menning Bandaríkjanna upp úr þeirri evrópsku menningu sem landtökufólk flutti með sér til „nýja“ heimsins.

Heimurinn var að vísu ekki nýr og þar var fjölbreytt menning fyrir, sem var að mestu þurrkuð út með ofstopi. Fleira fólk en bara Evrópubúar fluttu síðan, eða voru nauðungarflutt til Bandaríkjanna, og með þeim kom líka menning. Hin aðflutta menning var því alls ekki einsleit og Bandaríkin eru einhver mesti suðupottur heimsins, þótt svo að ein ákveðin birtingarmynd menningar hafi orðið ríkjandi sem skilgreining á því sem telst bandarísk menning í hugum fólks á Vesturlöndum.

En bandarísk og evrópsk menning er langt frá því að vera sami hluturinn. Samt lítum við svo á að hér sé um að ræða eitthvað sem hvoru tveggja getur fallið undir vestræna menningu. Ef við ætlum að halda okkur við landfræðilegar skilgreiningar, þá hlýtur bandarísk menning að vera vest-vestræn menning miðað við stöðu þeirra gagnvart Evrópu. Eða ef bandarísk menning er vestræn menning, hlýtur þá ekki sú evrópska að vera austræn, m.v. landfræðilega legu heimsálfanna?

Og hvað með Ástralíu og Nýja-Sjáland? Í hugum fólks tilheyra þau líka hinum vestræna menningarheim en landfræðilega eru þau bara vestur af Kyrrahafinu og þeim eyjum sem þar eru. Skilningurinn er væntanlega ekki lengur landfræðilegur, heldur huglægur

Ef við skoðum aðeins evrópska menningu og berum saman finnska menningu og spænska menningu, eða íslenska menningu og gríska menningu, þá held ég að það sé auðvelt að sjá hversu ólík þessi lönd geta verið menningarlega. Samt finnst okkur ekkert að því að flokka þessi lönd öll sem vestræn. Það er margt í menningu landanna við Miðjarðarhafið sem er ekki ósvipað menningu nágrannaríkja þeirra sunnan megin við hafið. Grikkir og Spánverjar eiga eflaust, um margt, meira sameiginlegt með nágrönnum sínum í Vestur-Asíu eða Norður-Afríku en með okkur Íslendingum eða Finnum.

Við tökum því samt sem sjálfgefnum hlut að þarna á milli sé ósýnileg lína sem gerir löndin norðanmegin línunnar betri, siðmenntaðri, en hin. Þannig flokkum við þessi evrópsku lönd undir sama hatt. Að minnsta kosti þegar það hentar okkur að flokka okkur saman, andspænis restinni af heiminum. Með þessari skilgreiningu málum við allt annað einhvern veginn verra, óæðra, ósiðmenntað. Edward Said hefur fyrir löngu síðan skilgreint þetta í bók sinni Orientalism, og ég ætla ekki að endursegja bókina hans í þessum vangaveltum mínum.

Talandi um Grikkland, þá hefur hin forn-gríska menning lengi verið álitin hornsteinn vestrænnar menningar en þekkingin frá þessum forna menningarheim barst okkur í gegnum þýðingar úr arabísku og persnesku. Rit Aristótelesar, Platóns og annarra forngrískra hugsuða voru tekin til gagnrýninnar skoðunar, túlkuð á nýjan hátt og þróuð áfram innan menningarsvæðis sem spannaði allt frá Bagdad til Kordóba. Þegar þessi þekking rataði svo aftur inn á borð vestrænna fræðimanna var hún löngu hætt að vera „hrein“ grísk arfleifð. Hún var búin að fara krókaleið austur á bóginn á leið sinni til að verða grunnur menningar lengra í vestri.

Annað sem oft er sett fram sem grundvöllur vestrænnar menningar eru trúarbrögðin Kristindómur. En kristin trú er fjölbreytt og ekki iðkuð á sama hátt á öllum Vesturlöndum. Það er t.d. talsverður munur á kristinni trú (og gildunum sem henni fylgja) innan allra þessara landsvæða sem talin voru upp áðan. Bæði innan landanna sjálfra og á milli þeirra getur verið munur á trúariðkun milli ólíkra kristinna hópa. En hvað er kristni annað en austræn trúarbrögð, sprottin upp úr menningu og trúarbragðahefðum sem koma einmitt frá þeim landsvæðum sem Vesturlönd setja sig alla jafna í mesta andstöðu við? Oft virðist meira að segja gleymast að Kristnir íbúar Vestur-Asíu þjást alveg jafn mikið og samlandar þeirra í stríðsbrölti Vesturlanda á svæðinu.

Í dag vísar fólk þó oftast í virðingu fyrir mannréttindum, lögum og réttlæti þegar það talar um vestræna menningu. Vestrænt er orðið að samnefnara um skilgreiningu okkar á siðmenningu. Hugmyndin sem er ríkjandi í dag er sú að þetta svæði, Vesturlönd, séu lönd þar sem réttindi fólks eru virt. Löndin sem tilheyra þessum menningarheim hafa þó sjálf gerst sek um ýmis mannréttindabrot, hvort það er gagnvart eigin þegnum eða þegnum annarra ríkja. Virðingin fyrir mannréttindum virðist oft einskorðast við ákveðna hópa. Við sjáum mannréttindi trans- og hinsegin fólks brotin á bak aftur í Bandaríkjunum og í sumum ríkjum Evrópu, og réttindi kvenna eiga undir högg að sækja víða. Svo ekki sé talað um réttindi annarra minnihlutahópa, frumbyggja, innflytjenda eða fólks á flótta. Mannréttindi hverra stendur vestræn menning þá vörð um?

Ef vestræn menning er skilgreind af sameiginlegri ást á mannréttindum, lögum og réttlæti þá hefði mátt ætla að fólkið sem upplifir sig sem hluta af þessari menningu, eða jafnvel sem kyndilbera hennar, myndi einnig standa vörð um mannréttindi þeirra sem eiga undir högg að sækja. En svo virðist ekki alltaf vera raunin. Oft finnst mér líkt og ótrúlega mikið kapp og orka fari í að bera okkur saman við önnur menningarsvæði til þess að skilgreina hver við erum. Sá samanburður er ekki saklaus; hann gerir okkur að einhvers konar mælikvarða, þar sem önnur menning birtist sem frávik frá því sem er venjulegt. Að skapa sjálfsmynd út frá þessum forsendum stillir öllu öðru óhjákvæmilega neðar í stigveldið. Þetta hefur yfirleitt frekar þau áhrif að við ýtum undir hugmyndir um yfirburði okkar menningar, án þess að gefa því gaum hvað fólk getur lært hvert af öðru. Möguleikarnir á að læra geta þannig orðið yfirborðskenndir, því undir niðri er sú hugsun að við höfum ekkert raunverulegt að læra. Í samskiptum manna á milli væri slíkt ekki talið vænlegt.

Þessar hugmyndir um yfirburði hafa það einnig í för með sér að þau sem við teljum neðar í stigveldinu verða einhvern veginn minna mennsk en við. Það er einmitt ástæðan fyrir því að ég er að velta þessu fyrir mér. Mér finnst ég í síauknum mæli horfa upp á að fólk hérlendis sjái fólk eins og ættingja mína í Egyptalandi ekki eins og þau séu mannleg, á sama hátt og það sér fólk nær okkur. Það er hálfpartinn út í hött að þurfa að útskýra að ættingjar mínir í Egyptalandi séu gott fólk til þess að sanna tilverurétt þeirra.

Þau eru ekki vestræn, þau eru bara voðalega venjulegt fólk í Egyptalandi. Þau eru ekki einstök, þau eru ekki eina fólkið sem er eins og þau, þau eru bara þau. Þau hafa áhyggjur af börnunum sínum ef þeim gengur illa í skólanum, þau kvarta yfir hækkandi matarverði og þau vilja hugsa vel um gamla fólkið sitt. Þau fara út að skemmta sér, á ströndina og æfa íþróttir. Þau halda upp á egypskar hátíðir, borða egypskan mat og eru mjög egypsk. Ég fattaði það þegar ég fór sjálf að stúdera verk Edward Said og fleiri að þessi lýsing mín á þeim var ósanngjörn. Þau eru ekki vestræn því vestrænt er ekki mælikvarði á hvort fólk sé gott.

Þau - og annað fólk sem svipar til þeirra - á alveg sama rétt á friði og mannréttindum og við.

Það er meira að segja margt sem við getum lært af þeim menningarheimum sem við teljum standa utan hins vestræna heims. Til dæmis hve gestrisni er þar í hávegum höfð, hvað samfélagshugsunin er oft ríkjandi frekar en einstaklingshyggjan og hversu örlátt fólk er, þótt það hafi jafnvel lítið milli handanna. Mér finnst það ekki hljóma ósiðmenntað. Kannski er þetta hluti af einhverju sem manneskjur geta ræktað með sér, hvar sem þær búa? Því vissulega fyrirfinnast þessir eiginleikar hjá okkur líka. Mögulega er það sem við teljum vera óhagganlega vestrænt, bara eitthvað sem ætti að vera talið sammannlegt en ekki notað til að skipta fólki upp í gott eða slæmt, siðmenntað eða ósiðmenntað, eftir ósýnilegum línum. Við getum öll lært af hvoru öðru, það gengur ekki bara í aðra áttina.

Við lítum stundum fram hjá sögulegu samhengi og förum auðveldu leiðina í að útskýra hvers vegna hlutirnir eru eins og þeir eru í dag. Við teljum að þessir staðir séu í eðli sínu óæðri af því að við erum búin að skilgreina þá þannig: Ekki siðmenntaðir, ekki vestrænir, ekki samræmanlegir okkur. Þá er miklu auðveldara að líta undan þegar fólk utan hins vestræna menningarheims þjáist eða líður skort á mannréttindum. Undir niðri kraumar hugmyndin að Vesturlönd séu góð og hin löndin eru slæm. Það slæma sem hendir fólkið þarna úti kemur okkur lítið við, jafn vel þótt við hér höfum tekið ákvarðanir sem skapa slæmu aðstæðurnar sem þau finna sig í. Það er eins og við séum búin að ætla að eðli þeirra geri það að verkum að þau séu bundin til þess að þjást.

Þegar við skiptum fólki eftir ósýnilegum línum verðum við líka blind á það hversu margt sameiginlegt aðrir menningarhópar geta átt með okkur, og með hvorum öðrum, þvert á trúarbrögð eða lifnaðarhætti. En einmitt þannig höfum við farið að líta á fólk sem á uppruna sinn utan þessa óljósa landsvæðis sem er í vestur af öllu öðru. Það er gott að hafa þetta bakvið eyrað næst þegar einhver reynir að selja okkur þá hugmynd að fólk sé í eðli sínu verra út af því að það fæddist einhvers staðar utan hins vestræna menningarheims. Sjálf skilgreiningin er óljós og ekki til þess fallin að mæla það hvort fólk eigi rétt á að lifa í friði og öryggi. Og alls ekki til þess til þess fallin að dæma hvort fólk sé gott eða slæmt.