„Þetta er gerviskoðanakönnun,“ sagði Sigríður Á. Andersen, þingflokksformaður Miðflokksins, í viðtali við Ríkisútvarpið í vikunni um væntanlega þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort hefja eigi aðildarviðræður við Evrópusambandið á ný.

Þjóðaratkvæði án lögmætis?

Af orðum Sigríðar, sem hún ítrekaði í ýmsum útfærslum, varð ljóst að Miðflokkurinn ætlar ekki að virða niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslu sem honum mislíkar.

Í hlaðvarpsþætti Miðflokksins daginn eftir gróf hún undan lögmæti beins lýðræðis á Íslandi almennt, þegar hún kallaði þjóðaratkvæði um stjórnarskrána 2012 fyrst „þjóðaratkvæði-skoðanakönnun“ og svo einfaldlega „skoðanakönnun“. Í þróuðustu útgáfu viðhorfs þingflokksformannsins, og fyrrverandi dómsmálaráðherra Íslands, var þjóðaratkvæðagreiðsla einfaldlega orðin „gerviskoðanakönnun“.

Þjóðaratkvæði vantraust á þjóðinni

Deilur Íslendinga um þjóðaratkvæðagreiðslur og viðbrögð stjórnmálamanna við þeim hafa oft afhjúpað litla skuldbindingu við lýðræðislegt gildismat, en líklega hefur aldrei verið gengið lengra á þessari öld í því að grafa undan lögmæti þeirra en nú með boðaðri afstöðu Miðflokksins.

Í jákvæðustu túlkun má segja að það sé lögfræðilega rétt, að Ísland sé þingræði og að þingmenn séu eingöngu bundnir sannfæringu sinni. En forsendur þess, utan þröngrar lagahyggju, er að þingmenn sitja eingöngu í umboði þjóðarinnar. Lagahyggjan hefur hins vegar verið ríkjandi hugmyndafræði, enda algengasti bakgrunnur þingmanna helsta valdaflokksins, Sjálfstæðisflokksins, lögfræðinám eins og það sem Sigríður Andersen hefur til að bera. Í blöndu af lagahyggju og skynsemishyggju Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, formanns Miðflokksins, var niðurstaðan að þjóðaratkvæðið væri í raun vantraust gagnvart þjóðinni og ólýðræðislegt, eins og hann útskýrði í umræðum á Alþingi.

„Meirihlutinn hér treystir ekki þjóðinni. Hann treystir henni ekki fyrir upplýsingum, hann treystir henni ekki fyrir staðreyndum en umfram allt blasir við að þjóðinni er ekki treyst til að stjórna sér sjálf,“ sagði hann og vísaði þar til þess að vald myndi færast frá þjóðkjörnu Alþingi yfir til Evrópusambandsins. Þannig var flokkurinn hans, sem stóð einn á móti þjóðaratkvæðagreiðslu, í reynd að treysta þjóðinni með því og styðja lýðræðið.

Hunsun á þjóðarvilja hluti hefðar

Sigríður Andersen útskýrði á endanum að hunsun á niðurstöðum þjóðaratkvæðagreiðslu væri orðin hluti af íslenskri stjórnmálahefð.

Sex þjóðaratkvæðagreiðslur voru haldnar vandræðalaust á 20. öld en á 21. öld hefur íslenskri stjórnmálastétt gengið erfiðlega að fylgja niðurstöðunum. 

Þegar Ólafur Ragnar Grímsson forseti vísaði fjölmiðlalögum í þjóðaratkvæði árið 2004, samkvæmt heimild í 26. grein stjórnarskrárinnar, brást ríkisstjórn Davíðs Oddssonar við með því að draga aftur frumvarpið og hindra að kosið yrði um það. 

Ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur og stuðningsmenn hennar andmæltu því að rétt væri að þjóðin greiddi atkvæði um samning og skuldbindingar gagnvart erlendum ríkjum, en fylgdi niðurstöðum þjóðarinnar þegar Ólafur Ragnar Grímsson vísaði Icesave í þjóðaratkvæði 2010.

Þjóðaratkvæðagreiðsla um breytingar á stjórnarskránni, sem kom í kjölfar vinnu þjóðkjörins stjórnlagaráðs, samkvæmt ferli sem stutt var þverpólitískt allt frá fyrstu árum sjálfstæðis Íslendinga, var haldin 2012. Niðurstöður hennar voru hunsaðar af Alþingi og stjórnvöldum.

Í vikunni sagði Sigríður Andersen að sú þjóðaratkvæðagreiðsla hefði verið „skoðanakönnun“, enda væri hún ekki lagalega bindandi. Þingmenn þurfi því ekki „að hlíta einhverjum þjóðarvilja“, enda hafi það ekki verið gert eftir stjórnarskrárkosningarnar.

Árið 2016 samþykkti breskur almenningur með 52% atkvæða gegn 48% að ganga úr Evrópusambandinu, gegn vilja ríkjandi forsætisráðherra, Davids Cameron, og Íhaldsflokks hans, sem hafði þó boðað hana. Atkvæðagreiðslan var ekki lagalega bindandi, en aldrei virðist hafa komið til greina að sniðganga niðurstöðurnar, þótt tæpar hafi verið. Þvert á móti aðlagaðist forsætisráðherrann niðurstöðunni og sagði af sér, frekar en að aðlaga þjóðina að sér. Þingmenn greiddu á endanum almennt atkvæði með því að framfylgja ákvörðun um að ganga úr Evrópusambandinu, þótt þeir væru sumir andsnúnir úrgöngunni. Á endanum vildu sumir flokkanna boða nýtt þjóðaratkvæði um úrgöngusamninginn sjálfan, en ekki kom til greina að hunsa niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslu.

Beinn vilji þjóðarinnar í einu máli trompar þingræðið í venjulegu lýðræðisríki. En ekki samkvæmt íslenskri stjórnmálahefð, sem þjóðræknir íhaldsmenn hafa nú skilgreint.

Það er nefnilega líka orðin íslensk stjórnmálahefð að beygja reglur lýðræðisins þegar kemur að aðkomu þjóðarinnar að ákvörðun um aðild að Evrópusambandinu.

„Að sjálfsögðu þjóðaratkvæðagreiðsla“

„Ég hef alltaf gert ráð fyrir því að þessi atkvæðagreiðsla fari fram,“ sagði frambjóðandi fyrir alþingiskosningarnar 2013 um þjóðaratkvæðagreiðslu varðandi framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið, sem hófust með þingsályktunartillögu 2009. „Ég held að það sé engin spurning að það þurfi að leyfa almenningi að koma að þessu.“ Síðan tók hann skýrt af skarið spurður í kosningaþætti. „Að sjálfsögðu kemur til þjóðaratkvæðagreiðslu.“ Hann náði óvænt bestu kosningu allra.

Þessi frambjóðandi var Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, þá formaður Framsóknarflokksins, sem hafði raunar áður krafist gerðar nýrrar stjórnarskrár með stjórnlagaþingi, en síðan snúist gegn því og niðurstöðum þjóðaratkvæðagreiðslu um það mál.

Eftir að hann var kjörinn 2013 hætti hann að vilja þjóðaratkvæðagreiðsluna sem hann sagði að yrði auðvitað. Hann myndaði ríkisstjórn með flokki sem hafði einróma lofað þjóðaratkvæðagreiðslu.

„Í Evrópusambandsmálinu þá munum við standa við það sem við höfum ályktað um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla,“ sagði Bjarni Benediktsson, nú formaður Samtaka atvinnulífsins en þá formaður Sjálfstæðisflokksins, í kosningabaráttunni. „Við munum standa við það að hlusta eftir því sem fólkið í landinu vill.“

Þeir mátu sem svo að þjóðaratkvæðið sem þeir lofuðu fyrir kosningar væri „pólitískur ómöguleiki“ vegna þess að þeir væru í reynd á móti annarri niðurstöðunni.

Þar sem gjaldmiðlamálið var eitt stærsta viðfangsefni kosninganna 2013 er líklegt að þessi loforð Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins hafi skipt miklu máli í að tryggja þeim kjör og völd.

Í stjórnarsáttmála var útfærslan sú að það yrði ekki haldið áfram með viðræðurnar nema haldin yrði þjóðaratkvæðagreiðsla. En hún var ekki haldin. Ráðherra úr flokki Sigmundar Davíðs sleit viðræðunum með bréfi frá sér til ESB.

„Þú lætur eins og þjóðin ráði þessu,“ sagði Sigríður Andersen í Kastljósinu í vikunni.

„Þetta mál lýtur ekkert að vilja þjóðarinnar,“ hafði hún sagt á þingi.

En þessi sjálfsörugga einlægni í viðhorfi gagnvart lýðræðinu berst, eins og svo margt, með suðvestanáttinni.

Hvaðan kemur þetta?

Endurskilgreining Miðflokksmanna á lykilhugtökum lýðræðisins á sér stað í miðjum stakkaskiptum valdsins í heiminum. 

Þegar verðandi sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi grínaðist með að yfirtaka og innlima Ísland, og gerast landstjóri, stökk varaformaður Miðflokksins honum til varnar og skaut að þeim sem gagnrýndu vanvirðingu við fullveldi Íslands.

Þegar Bandaríkin bisuðu við að innlima Grænland með valdi, steig sama Sigríður Andersen fram og sagði það ekki eiga að „koma svona mikið á óvart“ og að „Ísland stendur nú sem betur fer utan við þetta þref allt saman“.

Miðflokkurinn hefur þannig nú þegar valið að verja ekki fullveldi ríkja gegn yfirgangi, ekki einu sinni okkar eigin lands.

Nú bætist við viðhorf gagnvart lýðræðinu. Miðflokkurinn, sem gagnrýnir lýðræðishalla í Evrópusambandinu, telur sig ekki aðeins óbundinn því hvernig almenningur kýs í þjóðaratkvæðagreiðslu, grefur undan lögmæti þjóðaratkvæðagreiðslu sem slíkrar.

Sú atkvæðagreiðsla snertir líka öryggi landsmanna. Það er líklegt að aðild að Evrópusambandinu muni skipta máli ef kemur til þess að verjast yfirgangi trumpismans, sem berst að ströndum, og skapa samstöðu með öðrum lýðræðisþjóðum andspænis uppgangi einræðisafla í heiminum.

Kostir, gallar og prinsipp

Aðild að Evrópusambandinu hefur kosti og galla og óljóst er hversu mikla lausn hún færir okkur í glímunni við óstöðugleika og okur í vöxtum og verðlagi, sem snerta þó beint grunnþarfir allra sem ekki eru sterkefnuð. Rök eru með og á móti, en hafið er yfir vafa að vaxtastig á Íslandi er tvisvar til þrisvar sinnum hærra en í viðmiðunarlöndum í Evrópu og verðlag er hæst, þótt laun séu líka hærri en víðast. Atvinnuleysi er svipað og hagvöxtur á mann er lægri á Íslandi síðustu ár en í ESB.

Sumar þjóðir eru mjög ánægðar með aðildina, eins og Svíar sem lýsa 79% ánægju, og aðrar minna ánægðar, eins og Frakkar með 52% ánægju, samkvæmt PEW research.

Alls eru 43% íbúa í ESB-ríkjum jákvæð gagnvart sambandinu, 38% hlutlaus og 18% neikvæð, samkvæmt Eurobarometer. Af ríkjum sem hafa evruna eru 83% almennings fylgjandi henni, en 14% andvíg. Stuðningur við evruna hefur aldrei verið meiri.

Langflestir, eða 72%, telja landið sitt hafa hagnast á aðild að ESB. Þar af segjast 93% Íra hafa hagnast af aðild, en 5% ekki. Í ESB mælast 57% ánægð með virkni lýðræðisins í sambandinu en 37% ekki. Yfirgnæfandi meirihluti íbúanna, eða 81%, vilja sameiginlega varnarstefnu sambandsins.

En kannski skipta þessar skoðanakannanir engu máli? Virðing fyrir lýðræði á Íslandi er hins vegar stærra þjóðfélagsmál heldur en nánari samvinna við Evrópu.

Þau sem snúa upp á og vanvirða lýðræðið í nafni þess að of lítið lýðræði sé í Evrópusambandsríkjum, og halla sér upp að einræðissinnuðum Bandaríkjaforseta sem hótar nágrönnum okkar innlimun, eru ekki eingöngu leiðarljós frá mögulegri inngöngu í Evrópusambandið, heldur í átt að öðrum valkosti, sem þau vilja að sé sá eini í boði fyrir almenning, enda sé beint lýðræði pólitískur ómöguleiki. Hvað hann felur í sér leiðir tíminn í ljós, en vonandi leikur lánið við okkur.