Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur lagt til að framlengja til ársins 2030 þá sérreglu sem Ísland nýtur í losunarviðskiptakerfi ESB (ETS) vegna flugs. Tillagan hefur verið kynnt sem enn einn sigur íslenskrar hagsmunagæslu og er það vissulega rétt. Það sem síður hefur verið dregið fram er hvernig þessi sérregla varð til – og hvað hún segir um stöðu Íslands gagnvart Evrópusambandinu.

Margir gætu haldið að framkvæmdastjórnin hefði nú ákveðið að veita Íslandi nýja undanþágu. Svo er ekki. Sérreglan varð til árið 2023 þegar Ísland samdi um aðlögun að nýju ETS-regluverki innan ramma EES-samningsins. Nú er ekki verið að skapa nýja sérstöðu heldur leggja til að framlengja þá sem þegar hefur verið viðurkennd.

Í aðdraganda leiðtogafundar Evrópuráðsins í Reykjavík í maí 2023 náðu íslensk stjórnvöld pólitísku samkomulagi við framkvæmdastjórn ESB um að taka sérstakt tillit til Íslands við endurskoðun ETS. Það kom fram á blaðamannafundi eftir fund Katrínar Jakobsdóttur og Ursulu von der Leyen og í yfirlýsingum framkvæmdastjórnarinnar. Nú er verið að fylgja því samkomulagi eftir.

Það skiptir máli að minna á þetta. Hér er ekki um að ræða pólitíska velvild sem birtist skyndilega í Brussel heldur niðurstöðu samninga þar sem íslensk stjórnvöld færðu rök fyrir því að aðstæður Íslands væru frábrugðnar flestum öðrum ríkjum Evrópu. Flug væri ein af helstu lífæðum landsins. Keflavíkurflugvöllur gegndi jafnframt sérstöku hlutverki sem tengiflugvöllur milli Evrópu og Norður-Ameríku. Þessi sjónarmið fengu hljómgrunn.

Sérreglan sýnir að EES-samningurinn getur skapað svigrúm til að semja um aðlögun þegar sérstakar íslenskar aðstæður réttlæta hana. Reglur innri markaðarins eru teknar upp í EES-samninginn með samkomulagi og þar er unnt að semja um aðlaganir þegar sérstakar aðstæður réttlæta þær. Slíkar aðlaganir eru ekki algengar en þær eru hluti af EES-kerfinu og Ísland nýtti sér það svigrúm í þessu máli.

Framlenging sérreglunnar vekur hins vegar nýja spurningu sem núverandi ríkisstjórn verður að svara. Hvað yrði um þessa sérstöðu ef Ísland gengi í Evrópusambandið? Ætlar ríkisstjórnin að gera áframhald þessarar sérreglu að formlegu samningsmarkmiði í aðildarviðræðum?

Afstaða ESB ræðst að lokum af eigin lagabálki. Hvernig ætlar ríkisstjórnin að tryggja að sérstaða Íslands verði áfram viðurkennd innan þess regluverks ef Ísland verður aðildarríki? Vissulega er ekki rétt að fullyrða að sérreglan hyrfi sjálfkrafa við aðild. Hitt er jafnrétt að enginn getur fullyrt að hún héldist óbreytt. En hver er stefna ríkisstjórnarinnar? Hún gerði ekki samkomulagið 2023 en nýtur þess núna.

Nú er sérreglan reist á aðlögun sem samið hefur verið um innan EES. Með aðild að ESB færðist Ísland inn í sameiginlegt regluverk sambandsins þar sem aðildarríkin móta reglurnar sameiginlega og lúta þeim þegar þær hafa verið samþykktar. Þá yrði framtíð sérreglunnar háð pólitískum vilja innan stofnana sambandsins og þeim samningi sem hugsanlega yrði gerður um aðild Íslands.

Ef sérreglan er talin mikilvæg fyrir íslenskt flug, ferðaþjónustu og samkeppnisstöðu Keflavíkurflugvallar verður að ræða lagalegan grunn hennar í dag og hvort sá grundvöllur yrði sá sami eftir aðild.

Sérreglan sem Ísland nýtur í dag varð til innan EES. Þeir sem vilja færa Ísland inn í Evrópusambandið verða því að svara einfaldri spurningu: Hvernig ætla þeir að tryggja að hún glatist ekki?