Ein er sú hugmynd sem kann að vera þeim hópi haldreipi í vonbrigðum sínum: Hamingju er hvort eð er ekki hægt að kaupa fyrir peninga.
Svo getur þó verið að þeir sem njóta góðs af rentunni séu hreint ekki jafnóhamingjusamir og við með tómu vasana vonuðum.
Hljóp út öskrandi
Júlímorgun árið 2013 keypti Emma Wildin, þrítug húsmóðir á Englandi, happaþrennu.
„Líf mitt snerist um móðurhlutverkið,“ sagði hún í samtali við dagblaðið Guardian. „Ég gerði mér dagamun með skafmiðunum.“
Emma leyfði sér nokkra skafmiða í viku. Einu sinni hafði hún unnið 100 pund.
Þennan dag fór Emma með skafmiðann út í garð. „Ég vildi fá nokkrar mínútur út af fyrir mig.“
Andartaki síðar hljóp hún öskrandi aftur inn. „Ég vann milljón!“
Ungir synir hennar horfðu á hana skilningssljóir. Hún hringdi í manninn sinn. Hann taldi líklegast að um mistök væri að ræða.
Svo var þó ekki.
Hjónin ákváðu að leyfa sér að eyða hundrað þúsund pundum í vitleysu. Þau fóru í frí í Disney World og Emma keypti sér Range Rover.
Það var þó ekki bíllinn sem kveikti með henni hamingjuna.
Milljón pund gagnlítil meðferð
Sú hugmynd var lengi viðtekin að hamingja fengist ekki fyrir peninga.
Árið 1974 sýndi bandaríski hagfræðingurinn Richard Easterlin hins vegar fram á að fullyrðingin ætti ekki við rök að styðjast; hinir ríku voru sannarlega hamingjusamari en þeir efnaminni.
Trúin á sambandsleysi auðs og hamingju var þó ekki dauð úr öllum æðum.
Árið 2010 skaut rótum sú hugmynd að þótt peningar gætu keypt hamingju væri kaupgetan að þessu leyti takmörkuð. Rannsókn Nóbelsverðlaunahafanna Daniel Kahneman og Angus Deaton sýndi að dagleg vellíðan ykist með tekjum, en aðeins upp að ákveðnu marki: Þakið var sagt 75.000 dollarar.
Aðdáendum einfaldleikans til ama reyndist málið þó ekki svo klippt og skorið.
Árið 2021 birti bandaríski sálfræðingurinn Matthew Killingsworth niðurstöður ýtarlegrar rannsóknar sem stangaðist á við fullyrðingar Nóbelsverðlaunahafanna. Hamingja jókst með auknum tekjum og ekkert augljóst þak var til staðar.
Í stað þess að fara í hár saman tóku vísindamennirnir saman höndum um að komast að því hvor rannsóknin var rétt.
Niðurstaðan var: báðar.
Í flestum tilfellum hélt hamingja áfram að aukast eftir því sem tekjur hækkuðu. Meðal hinna óhamingjusömustu var hins vegar þak á hamingjuaukningunni.
Var ástæðan sú að væru upptök óhamingju erfiðleikar við að greiða af húsnæðisláninu gerðu peningar kraftaverk. Stafaði óhamingja af hjónabandserfiðleikum var milljón pund hins vegar gagnlítil meðferð.
Hún þoldi það ekki
Emma Wildin keypti fleira en Range Rover fyrir skafmiðavinninginn.
Áður en Emma eignaðist milljón hafði hún þurft að biðja eiginmann sinn um peninga til neyslu. Hún þoldi það ekki.
Fyrir afganginn af milljóninni keypti hún tvær fasteignir sem hún leigið út. Leigutekjurnar tryggðu henni fjárhagslegt sjálfstæði og sjálfsvirðingu.
Hamingja er ekki eins og handtaska
Rannsóknum ber saman um að hamingja fáist fyrir peninga. Vísindin gera þó greinarmun á hamingju.
Annars vegar er hamingja mæld í daglegri vellíðan: Ertu í góðu skapi? Stressaður? Kvíðinn?
Hins vegar almennri lífsánægju:Horfir þú á líf þitt, hversu vel finnst þér það ganga?
Peningar eru vel til þess fallnir að auka síðari tegundina.
Því peningar kaupa okkur ekki frelsi undan einsemd, sorg eða leiðindum. Þeir kaupa okkur ekki hamingju eins og nýja handtösku.
Þeir kaupa frelsi undan skelfingu þegar bíllinn bilar. Þeir kaupa frelsi til að hætta í vinnu sem okkur leiðist og leita að nýrri. Þeir kaupa frelsi til að panta pizzu þegar við erum of þreytt til að elda og svara játandi þegar vinkona stingur upp á að kíkja út í kokteil.
Peningar kaupa okkur aukna stjórn yfir eigin lífi og vörn gegn ýmsu sem getur farið úrskeiðis.
Í því felst hamingja.
Draumur á enda
Tæplega helmingur þjóðarinnar er nú óhamingjusamur yfir að niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald á aðildarviðræðum Íslands að Evrópusambandinu hafi bundið enda á drauminn um upptöku evrunnar.
En er ekki bara hægt að kaupa hamingju fyrir íslensku krónurnar okkar?
Rannsóknir segja já. Vandinn er hins vegar sá að við núverandi vaxtaskilyrði eru krónurnar þínar sennilega að kaupa einhverjum öðrum en þér hamingju.
