„Útgefandinn var búinn að skrifa: Þetta er síðasta bók Úlfars. Ég lét hann breyta því í „líklega“. Það gæti meira en verið að það komi eitthvað meira frá mér. Mig langar í það minnsta til að skrifa bók sem byrjar einhvern veginn svona: „Hún lokaði lófanum til hálfs svo stakk hún þremur fingrum upp í sig.“ Þannig að kannski er þetta næstsíðasta bókin. Ég veit ekkert, vinur. Hlutir gerast, maður tekst á við þá og svo veit maður ekki neitt.“
Frumkvöðull á krabbameinssviðinu
Úlfar er að senda frá sér bókina Flærðarsól – óður til dauðans. Og það er hún. Óður til dauðans en Flærðarsól merkir gluggaveður. Bókin er kannski ekki eins og ætla mætti í fljótu bragði. Þetta er ekki blúsuð bók heldur þvert á móti er þar ískrandi húmor á hverri síðu.
„Ég er frekar á móti þunglyndi og nöldri. Blaðamannafélagið, þetta er nöldurfélag. Þar er alltaf verið að kvarta undan einhverju. Rithöfundasambandið líka: Af hverju fáum við ekki meira út úr Storytel? Ég nenni ekki að vera þar.“
Úlfar greindist nýverið með krabbamein sem heitir flöguþekjukrabbamein. Hvað er það?
„Já,“ segir Úlfar drýgindarlegur.
„Maður er eins konar frumkvöðull á krabbameinssviðinu. Krabbinn er fruma og í flöguþekjukrabbameini eru þær utan á líffærunum. Frumurnar eru að reyna að brjótast inn í hjartað, liggja þarna utan á og reyna að brjótast inn. Meðan það tekst ekki þá held ég trúlega lífinu. Og þeim tekst það ekki neitt. Ég er eindregið á móti því eins og þar stendur,“ segir Úlfar kíminn.
Sér enga ástæðu til að fela eitt né neitt
Fluguþekjukrabbameinið gengur þvert á lungun en Úlfar er verkjalaus og prísar sig sælan. Hann var djúpt sokkinn við að setja saman marglaga minningarbók þegar hann var skyndilega úrskurðaður dauðvona. Það bætti nýrri vídd við verkið – lífið breytist þegar dauðinn er afhjúpaður þar sem hann liggur í leyni.
Úlfar úrskurðaði sig meira lifandi en dauðvona og hélt sínu daglega lífi áfram með dauðann sem ferðafélaga. Það glæðir þessa óvenjulegu bók lífi – en hún er um leið óður til dauðans.
„Eftir Úlfar liggja fjöldamargar bækur af ýmsum toga. Flærðasól er líklega síðasta bók Úlfars,“ segir í tilkynningu útgefanda.
Úlfar segist hafa skrifað bókina samhliða því sem hann fékk dóminn.
„Ég sé enga ástæðu til að fela eitt eða neitt. Úr því ég var að þessu og mér finnst ég þurfa að skrifa þetta. Fyrir sjálfan mig. Og mína vini og mitt fólk. Maður finnur allt í einu fyrir því að fólki er ekki sama um mann og það er, ég segi ekki nýstárleg, en góð tilfinning.“
Dómurinn liggur fyrir
Nú hafa skáld og rithöfundar frá örófi vafið hugleiðingar um dauðann í líkingamál, það vetrar, en þú ert afar bersögull um þessi mál?
„Jú, jú, en svo þegar maður hefur fengið dóminn án þess að vita nákvæmlega hvenær dómsdagur rennur upp þá er komin upp önnur staða. Maður veit ekki hvenær þetta er, fimm eða fimmtán dagar; læknarnir ypptu öxlum, þeir mega ekkert segja það. Ég er tiltölulega hamingjusamur maður og horfi út um gluggann út á hafið.“
Þú veist sem sagt ekki hvenær dómsdagurinn rennur upp?
„Nei, nei, og það merkilega er að mér líður vel. Ég er ekki með nokkrar kvalir. Eru mennirnir að plata mig? Er læknastéttin að gera sitt besta en þekkingin er ekki meiri. Hvað er þetta? En sumsé, dómurinn liggur fyrir en dómsdagurinn er óráðinn. Og ég kann ekki illa við það. Ég er ekki dauðhræddur, ég óttast ekki dauðann þannig að mér líður ljómandi vel.“
Elstur í kaffiklúbbnum og fær besta sætið
Úlfar er fæddur 19. júní 1944 og er því kominn á níræðisaldur, sem er virðulegur aldur?
„Já, já. Þetta er virðulegur aldur. Og með góða og gáfaða fólkinu á Skólavörðustíg er ég elstur og fæ besta sætið. Ég mæti þar á hverjum virkum morgni. Það er góður göngutúr fyrir mig.“
Úlfar er þar að tala um kaffiklúbbinn sem kemur saman hvern morgun á Skólavörðustíg. Hann vendir skyndilega kvæði sínu í kross og segist hafa fyrir tilviljun verið að horfa á þátt frá Bútan.
„Þar er hagfræði hamingjunnar til umfjöllunar. Ekki Seðlabankastjóri með sitt vaxta- og peningavesen. Þar er lagt upp með að ganga hægt. Þegar ég fer út að ganga geng ég hægt. Fólki finnst þetta undarlegt, er eitthvað að honum, hugsar það. En ég geng hægt og þigg það ráð frá Bútan, þá horfir maður niður á mosann sem er að skjóta sér upp á milli gangstéttahellnanna.
Það er fullt af ánægju í lífinu þó að maður sé á níræðisaldri. Ég sit nú og horfi út í moskuna sem er úti á sundunum og þarna er minni háttar togari frekar en skemmtiferðaskip að sigla fram hjá Engey. Og ég vil endilega nota tækifærið og að það berist til ríkisins og borgarstjórnar að þau komi nú á ferðavali yfir í Engey, þannig að maður geti farið þangað einu sinni eða tvisvar á dag til að skoða fornar minjar.“
Menn verða að hlýða því þegar kallið kemur
Úlfar segist greina þetta með sjónauka sínum.
„Nú rétt sé ég móta fyrir eynni. Segðu svo að ég sé ekki aðdáandi Engeyinga!“
Þú segist ekki vera dauðhræddur og ég verð nú að viðurkenna það að mér finnst mikið til æðruleysis þíns koma.
„Þetta er spennandi.“
Ha?
„Fáum hefur tekist að telja manni trú um að þetta sé eitthvað skelfilegt. Fáum hefur tekist að segja hvað tekur við ef eitthvað? Ég las einhverja greiningu fyrir tilviljun. Vestur í Bandaríkjunum voru menn að rannsaka dauðann. Þeir voru í sambandi við stórt sjúkrahús þar sem fólk sem vitað er að er að fara að geispa golunni er haft í sérstökum herbergjum. Og af því að þeir höfðu heyrt sögur af því að fólk svifi út úr sér settu þeir voru með hillur alveg upp við loft í dauðaherberginu þar sem þeir settu eitt og annað ofan á.“
Svo töluðu þeir við þá sem sögðust hafa svifið út úr sér en komu aftur og sögðu sögur af því.
„Þú svífur út úr þér og kemur til baka. Og hvað? Og sjúklingarnir segja: Jahh, ég var nú hérna bara inni í herberginu? Ók? Og hvað er í efstu hillunum? Og þá taldi viðkomandi upp það sem hann hefði ekki getað séð öðrum kosti. Þetta er bara gaman, þetta er bara spennandi. Maður veit ekkert fyrr en að því kemur. Enda er ég búinn að leggja blátt bann við því að verða hnoðaður eða að blásið verði í mig ef það kemur upp á. Ég hef komið þeim skilaboðum til þar til bærra yfirvalda. Það má ekki. Maður á bara að hlýða því þegar stundin rennur upp.“
Hvað er ekkert?
Ekkert að láta toga sig til baka?
„Nei, nei, það getur enginn sigrað dauðann. Hann kemur þegar hann kemur og glottir bara ef við erum hræddir við hann. Hann fer í burtu, hann er stríðinn. Ef hann er. Maður veit ekki hvort hann er. Ég held ég skrifi um það hvað móðir mín var að velta fyrir sér: Hvað er ekki neitt? Ég hef ekki séð neina rannsóknarblaðamenn fara ofan í saumana á því. Hvað er ekkert? Er það eitthvað? Svoleiðis orðaði hún það nú á lokasprettinum, þessi elska.“
Úlfar segir ýmislegt kitla oflátunginn í sér þegar hann er kominn á níræðisaldur. Menn segi stundum: Ég hef aldrei vitað annað eins.
„Þá vex oflátungurinn í mér og maður segir, góður með sig: Láttu þetta ekki koma þér á óvart.“
Úlfar sér ekki eftir neinu, hann telur sig vera búinn að afgreiða flest það sem út af stendur í hans lífi. Hann hefur skrifað bækur í um sextíu ár og hann segir rithöfunda tala fjálglega um skáldsögur sínar eins og þær séu þeim óviðkomandi en auðvitað séu skáldsögur að hluta þeirra eigin saga.
„Þeir eru í sínum skáldsögum, þótt þeir viðurkenni það ekki. Ég veit ekki um aðra. Ég hef litið um öxl í verkum mínum.“
Hið lágkúrulega menningarvald
En hvernig hefur þér verið tekið sem rithöfundi?
„Mér hefur verið prýðilega tekið af fólkinu en illa af úthlutunarnefndum. Ég hef fengið samtals 15 mánaða starfslaun á ferlinum. Það er ekki mikið. Ég hef ekki verið í neinu uppáhaldi hjá valdinu, þessu valdi sem er menningarvaldið. Það er lágkúrulegra en auðvaldið og peningavaldið.“
Úlfar segist svo frá að hann hafi þurft að rannsaka Tyrkjaránin, sem voru auðvitað engin Tyrkjarán, fyrir bók sína Hrapandi jörð sem kom út 2004 og vakti mikla athygli.
„Ég vissi að það myndi kosta mig stórfé. Fór ég í Rithöfundasambandið? Nei, ég fór til auðvaldsins og sagði að ég væri að leita að Íslendingum í Norður-Afríku. Já, þetta er skemmtilegt, var svarið og svo fékk ég fullt af peningum frá auðvaldinu.“
Þannig var Úlfari gert kleift að leggjast í nauðsynlegar rannsóknir.
„Ég er í góðu sambandi við fólk og nota aðferðina maður á mann. Ef þig vantar peninga hjá banka þá talarðu við bankastjórann, ekki dyravörðinn. Maður á mann-aðferðin dugar og kemur manni upp ákveðnu trausti.“
Úlfar vendir kvæði sínu í kross og segir frá atviki þegar hann var blaðamaður á Þjóðviljanum en þar hóf hann störf í kringum 1970 og endaði í blaðstjórninni en það er önnur saga. Þá kom upp hneykslismál í Landsbankanum. Það snéri að yfirmanni sem vann í afgreiðslunni.
„Ef þú skuldaðir einhverja peninga í útlöndum áttirðu að snúa þér til hans og segja: Ég skulda þarna í Belgíu, ég á ekki nema 100 þúsund kall og það er að gjaldfalla. Þá sagði starfsmaðurinn: Jæja, láttu mig hafa fimmtíu þúsund og ég skal fresta gjaldfallinu. Hann varð sér úti um fullt af peningum með þessum hætti og svo komst upp um hann.“
Hrekkjótt upptökutæki
Um var að ræða deildarstjóra sem hafði starfað við bankann í 20 ár og var vel metinn starfsmaður. Úlfar var sendur til að grennslast fyrir um málið og taka viðtal við bankastjórana þá Jónas Haralz og Helga Bergs.
„Ég sit fyrir framan þessa heiðursmenn vopnaður upptökutæki. Við áttum í þriggja klukkustunda samtali um þetta en svo uppgötvaði ég seinna að mér hafði láðst að kveikja á upptökutækinu. Ég hringdi niður í banka og sagði: „Nú fór í verra, ég gleymdi að kveikja á tækinu og við verðum að endurtaka leikinn.“ En Helgi sagði: „Nei, nei, skrifaðu þetta bara eftir minni.“
Úlfar lagðist í það og hringdi þá aftur í Helga og spurði hvort hann vildi ekki heyra það sem hann hefði eftir þeim. Nei, nei, ég treysti þér alveg, sagði Helgi. Viðtalið birtist 7. janúar 1978.
„Þann dag fór ég með stein í maganum niður á ritstjórn. Og þar var Svavar Gestsson ritstjóri, tvísteig á ritstjórnargólfinu og leit á mig grimmum augum. Svo fór hann allt í einu að hlæja, sagði Helga Bergs hafa verið að hringja og sagt að þarna væri kórrétt farið með. Þessi blaðamaður hefði ekkert að gera með að ganga með upptökutæki á sér. Maður á mann aðferðin, að verða sér úti um traust. Þannig ganga hlutirnir fyrir sig.“
Spegillinn gerður upptækur
Eins og áður segir er rithöfundaferill Úlfars langur en hann kom því þó við að gefa út tímaritið Spegilinn, sem olli verulegum usla á litla Íslandi.
„Spegillinn er dásamlegt fyrirbæri. Þetta var góður tími. Hann var með mér í þessu hann Hjörleifur Sveinbjörnsson, eiginmaður Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur. Ég bjó í Grjótaþorpinu og ákvað að gefa út Spegil. Svo er hann prentaður og við fáum hann í hendur. Ég fékk Ólaf landlækni til að boða til blaðamannafundar. Hann sagði tilefnið að Spegillinn væri að koma út sem hann leit á sem læknislyf við þunglyndi landsmanna.“
Úlfar hefur gaman af því að rifja þetta upp. Hann segir að þeir hafi tekið til við að fletta blaðinu en komist að því að það væri ekki nógu skemmtilegt.
„Við bjuggum þá til þetta blað sem var dæmt fyrir guðlast og eitt og annað. Og þá fóru hlutirnir að gerast, þá fóru hlutirnir að dansa. Um miðjan dag, stuttu eftir að blaðið kom út og farið var að dreifa því, bankar löggan upp á og segist þurfa að gera húsleit. Ég spurði hvað stæði til en þeir tjáðu mér þá að það ætti að gera Spegilinn upptækan!“
Krókur á móti bragði
Úlfar sagist ekki vita hvaðan á sig stóð veðrið og löggurnar hafi dauðskammast sín fyrir að þurfa að vinna þetta verk.
„Við Hjörleifur sátum og horfðum á þetta gerast en dreifingaraðilinn var byrjaður að dreifa. Hann lenti svo á kvennafari, með fullan bíl af blöðum, en það er önnur saga. Ég hringdi í Þórð Björnsson saksóknara og spurði af hverju þeir væru að taka blaðið. Hann sagði bara að það þyrfti að gerast. Það væri ýmislegt í þessu blaði, svo sem guðlast. Þá uppgötvaði ég að þetta var ekki hans hugmynd, það var alveg greinilegt.
Ég sagði honum að við værum báðir úr Skagafirði, við værum ábyggilega frændur og það væri ekki skagfirskt að taka svona blaðið. Nei, ég er búinn að taka ákvörðun um þetta, sagði Þórður alveg ósveigjanlegur.“
Það gekk mikið á. Sýslumaðurinn í Neskaupstað, afleysingasýslumaður, hafði samband og tjáði Úlfari að hann hefði fengið boð frá saksóknara um að fara hér um bæinn og hirða Spegilinn. Hann sagði Úlfari að hann hefði flett blaðinu og vissi ekki hvað í þessu ætti að vera bannað.
„Svona var þetta úti um allt land, Spegillinn var hirtur upp og svo var farið í mál. Það átti að dæma þrjótinn í háar sektir. Og það var gert, ég átti að borga einhver reiðinnar býsn. Þá fékk ég fund með Alberti Guðmundssyni í fjármálaráðuneytinu, hvort ekki væri hægt að hliðra til með þessa sekt. Það er eitthvað erfitt en þá datt mér allt í einu í hug:
Blöðin voru öll hirt. Hvað ef ég færi í mál við lögregluna fyrir að hafa fengið þessi blöð öll lánuð í leyfisleysi til að lesa? Það fór um Albert, hann kallaði til ráðuneytismenn og þeir komust að því að það væri best að fella niður sektina. Þannig að þetta var voðalega skemmtilegt. Þetta er maður á mann-aðferðin. Svona þýðir ekkert að gera þetta í síma.“
Úlfar segir að þeir hafi gefið út eitt aukablað eftir þetta ævintýri og þegar dreifingaraðilinn hafi farið að rukka hafi 75 prósent af sjoppuhöldurum verið hættir, nýir komnir með staðinn og hann ekki fengið nein sölulaun. Þannig að þessu varð eiginlega sjálfhætt.
Slúðrararnir í Morkinskinnu
Úlfar virðist ekki líta á þetta mál allt og guðlastsáburðinn sem ósigur, því fer fjarri né heldur næsta ævintýri sitt sem hann segir grundvallast á slúðri og illmælgi. Úlfar stofnaði og rak Gallerí Borg og þar tókst honum að ýfa fjaðrir með miklum eftirmálum. Og Stóra málverkafölsunarmálið, eitt helsta réttarfarsdrama á Íslandi, verður til.
„Ég skrifaði bók um það ævintýri allt, Eigendasaga 45, sem kom út 1993. Jóhannes Nordal var þá kominn á ævisagnaaldurinn og menn vildu ekki styggja hann og voru þá að sverma fyrir ævisögu hans,“ segir Úlfar og kímir.
Úlfar segir þetta allt hafa komið frá Morkinsinnu sem var forvörslufyrirtæki.
„Þetta voru algjörir slúðrar. Þeirra slúður í minn garð byrjaði þegar ég var með Gallerí Borg. Fólk kom með gamlar myndir og vildi láta hreinsa þær og gera upp. Ég fór til þeirra og lét þá gera það en fékk aldrei kvittanir, sem ég þurfti til að sýna fólki útlagðan kostnað.
Svo ég stofnaði innrömmun sjálfur og þá byrjaði slúðrið í Morkinskinnu. Þeir fóru að dreifa alls konar sögum, flestum lognum um undirritaðan og þar byrjaði þetta málverkafölsunarmál. Ólafur Ingi Jónsson var þá að vinna hjá Morkinskinnu. Hann fór til Danmerkur og svo Ítalíu en tók aldrei próf eftir því sem ég best veit í þessum málum sem hann þó sagðist sérfróður um. Ég sá í það minnsta aldrei þessa prófgráðu. En þetta einkenndist af heift og reiði og hann hleypti þessu af stað og þeir Morginskinnumenn.“
Flugur óttast Úlfar
Úlfar segir merkilegt að á sama tíma og falsaðar myndir áttu að vera á hverju strái þá voru það aldrei neinar frá þeim sjálfum né frá Knúti Bruun.
„Ekki heldur frá honum Guðmundi sem var í fjölda ára að selja málverk á uppboðum. Þær voru allar frá Gallerí Borg.“
Úlfar segir að gripið hafi um sig sannkallað ofsóknaræði.
„Sem verður fyrirferðarmikið hjá smámennum með litlar sálir. Þá byrja þeir að krafsa í mann eins og mýflugan gerir.“
Úlfar verður annars hugar og nefnir að það sé nú svo einkennilegt með sig að hann hafi blóð sem flugur óttast. „Flugur setjast ekki á mig. Eða þær stoppa ekki nema brot úr sekúndu og þá eru þær flognar. Þær eru hræddar við mig og flýja.“
Verður dýróður og talar út í eitt við aðra töflu
En allt þetta er hjóm eitt í þeim dómi sem Úlfar nú hefur fengið. Og hann tekur honum eins og hverju öðru hundsbiti, gersamlega æðrulaus. Hann segir frá lyfjagjöfinni sem ekki er mikil. Og hér er við hæfi að vitna í sjálfa bókina:
„Nú vilja vísindin að ég taki tvær steratöflur að morgni dags; hver tafla inniheldur 5 mg af prednisolone og eitthvað af laktósa. Ég hlýði og áhrifin láta ekki á sér standa. Ég verð örgeðja, langt umfram það sem nokkrum manni sæmir; fæ munnræpu, veð á súðum þegar fólk reynir að tala við mig um daginn og veginn. Þetta kom niður á útgefanda síðustu bókar minnar sem heimsótti mig.
Hann varð stóreygur af undrun í þeim tungufossi sem hann lenti í og horfði á falla út úr mér. Er í þessu ástandi núna og hætti því að skrifa meðan það varir svo ég fari ekki að segja eitthvað sem ekki sæmir og man þá eftir því að hjartalæknirinn sagði að ég skyldi ekki taka þetta eftir hádegi því þá gæti ég jafnvel ekki sofnað. Talaði við sjálfan mig fullum rómi meðan fossinn féll.“ (Bls. 46).
Úlfar segist stundum hugsa til þess hversu langt læknisfræðin sé komin.
„Það er ekkert að mér, ég finn enga verki. Ég er með eina töflu frá lækni, ef ég tek tvær verð ég dýróður og tala út í eitt. Ekki taka töflu á kvöldin því þá geturðu ekki sofið, er mér skipað. Þetta er eina taflan og svo vítamín, lýsi og hunang. Mér líður bara svona ljómandi andskotans vel.“
